متون عمومي


ضرورت تأمين شرايط بهداشتي و رفاهي در سالن پرورش جوجه هاي گوشتي


دكتر سيدرضا ديباور
 
 ( رئيس شبكه دامپزشكي شهرستان هشترود ، آذربايجان شرقي )
 
اولين گام در راه رسيدن به شرايط آرماني در پرورش طيور ، انتخاب مكان مناسب براي احداث مرغداري و رعايت برخي اصول در ساختمان آنست . هدف از رعايت چنين اصولي در احداث ساختمان مرغداري نيز، آن است كه شرايط بهداشتي و رفاهي براي طيور تأمين ‌گردد. برخي از مهمترين اين شرايط به شرح ذيل مي‌باشد:
الف: مساحت و فضا؛ تعيين مساحت لازم براي پرندگان پرورشي، در بازدهي بهينه توليد، اهميت بسزايي دارد، زيرا تراكم بيش از حد طيور در واحد سطح موجب مي‌شود كه آنها از آب و دان و هوا و روشنايي به اندازه كافي بهره‌مند نشوند و در نتيجه عدم يكنواختي در گله بوجود بيايد و پرندگان ضعيف و كم جثه، سريع‌تر به بيماري مبتلا شوند و در صورت اشاعة بيماري در ميان پرندگان، به علت تراكم بالاي طيور، كنترل و مهار بيماري، مشكل و چه بسا ناممكن مي‌شود. از سوي ديگر، قرار دادن فضاي اضافي در اختيار پرندگان از نظر اقتصادي، مقرون به صرفه نيست و هزينه‌هاي ساختمان و مخارج جاري از قبيل سوخت و آب و برق به مقدار كمتري از وزن زنده، سرشكن شده و در نتيجة هزينة توليد افزايش پيدا مي‌كند.
مقدار فضايي كه در اختيار طيور پرورشي قرار مي‌گيرد، بستگي به آب و هواي منطقه، نوع ساختمان و عايق‌بندي آن، نوع سيستم پرورشي و تهويه سالن دارد. در كشور ما كه سيستم پرورشي بر روي بستر رواج دارد و تهويه سالن‌ها ايده‌آل نيست، بهتر است كمي فضاي اضافي در اختيار طيور گذاشت. از اينرو توصيه مي‌شود در سنين يكروزگي تا شش هفتگي، 20 قطعه جوجه گوشتي در هر مترمربع و در سنين شش هفتگي تا آخر توليد، ده قطعه در هر مترمربع پرورش يابند.
در كشور ما سيستم باز كه در آن، تهويه متكي به جريان طبيعي هواست، براي پرورش طيور گوشتي رواج دارد. در اين نوع سالن‌هاي مرغداري، پنجره‌ها در دو ديوار طولي سالن و هواكش‌ها در يكي از ديوارهاي عرضي سالن نصب مي‌شوند. در اينگونه سالن‌ها، بهتر است عرض ساختمان در حدود 12 متر باشد و طول ساختمان، بسته به ظرفيت سالن، متغير است. مثلاً اگر ظرفيت سالن ده هزار قطعه باشد و بخواهيم در هر مترمربع از مساحت سالن، ده قطعه جوجه گوشتي پرورش دهيم، مساحت اين سالن يكهزار مترمربع خواهد بود. چنانچه عرض سالن 12 متر باشد، طول سالن نيز تقريباً 83 متر مي‌باشد. اما در شرايط ساختماني مرغداري‌هاي كشور ما، كه تهويه به طور كامل انجام نمي‌شود و هواكش‌ها قدرت مكش كافي ندارند و به تعداد لازم در ديوار عرضي سالن، تعبيه نمي‌شوند، بهتر است طول سالن از 65 متر تجاوز ننمايد، در اين صورت مي‌توان عرض سالن را تا 15 متر افزايش داد ولي بهتر است عرض سالن، بيشتر از 15 متر نباشد زيرا در اين صورت جريان طبيعي هوا از راه پنجره‌ها، به سختي انجام مي‌شود. ارتفاع 5/2 متر براي ديوارها مناسب است و وجود سقف گنبدي يا شيرواني، فضاي بيشتري در داخل سالن بوجود مي‌آورد. در مناطق گرمسير مي‌توان ارتفاع سقف را بالاتر از اين اندازه در نظر گرفت ولي به طور معمول، بهتر است در مورد سقف‌هاي شيرواني، شيب خيمه تا باشد و يك متر از شيرواني از لبة ديوارها به بيرون تجاوز كند تا هم آب برف و باران به داخل سالن نفوذ ننمايد و هم اينكه با ايجاد سايه‌بان بر روي پنجره‌ها، از تابش آفتاب سوزان تابستان به داخل سالن جلوگيري مي‌شود.
ساختن سالن‌هاي بزرگ و پرورش تعداد زيادي پرنده در يك واحد مرغداري، هر چند مقرون به صرفه اقتصادي است ولي چون در كشور ما، اصول مهندسي ساختمان مرغداري، به طور كامل رعايت نمي‌شود و به بهداشت و قرنطينه و امنيت زيستي توجه كامل نمي‌گردد، پرورش تعداد زياد پرنده در يك سالن، اين خطر را دارد كه كنترل بيماري در گله طيور، كاري به مراتب دشوار ميشود. متخصصان صنعت مرغداري، پيشتر معتقد بودند كه ظرفيت 3000 تا 5000 قطعه براي سالن‌هاي معمولي كشور ما مناسب است، اما امروزه با افزايش سطح آگاهي مرغداران و رعايت بيشتر اصول بهداشتي و مديريتي، ساخت واحدهاي ده هزار قطعه‌اي توصيه مي‌گردد كه هم پرورش طيور گوشتي در واحد سطح، صرفه بيشتري داشته باشد و هم در صورت بروز بيماري، چه عفوني و چه متابوليك، كنترل و مهار بيماري ممكن باشد و تلفات تا حد امكان كاهش داده شود.
در كشورهاي پيشرفته‌اي كه صنعت مرغداري در آنها توسعه و تكامل يافته است، حتي يكصدهزار قطعه مرغ گوشتي در يك واحد پرورش و زير يك سقف نگهداري مي‌شوند. بديهي است چنين سالن‌هايي از نظر اصول مهندسي ساختمان، انتخاب مصالح، عايق كاري، تهويه مكانيكي و الكتريكي، مطابق با استاندارد ساخته مي‌شوند.
گاهي محدوديت فضاي سالن و به ويژه طول ساختمان مرغداري، به خاطر نصب دانخوري‌هاي اتوماتيك است. بايد قبل از احداث ساختمان مرغداري، در مورد طول زنجير دانخوري اتوماتيك تصميم گرفت. معمولاً در سالن‌هايي كه دانخوري اتوماتيك نصب مي‌شود، هاپر يا مخزن دان در وسط سالن تعبيه مي‌گردد.
همچنين بايد توجه داشت كه نگهداري تعداد زيادي پرنده در واحد سطح، خطر همنوع‌خواري يا كانيباليسم[1] و خوردن پر[2] را در بين طيور افزايش مي‌دهد. در مواقعي كه برخي بيماريها مانند آسيت يا آب آوردگي شكم و نيز عارضه همنوع‌خواري در ميان پرندگان شايع مي‌گردد، براي كاستن از تراكم و تبعات ناشي از آن، تعدادي از طيور را از سالن خارج مي‌كنند و به اصطلاح «جاگشايي» مي‌نمايند تا مقدار اكسيژن و سطح به ازاي واحد وزن زنده افزايش پيدا كند.
با اين اوصاف، تأمين سطح و فضاي كافي و مناسب، يكي از مهمترين اهدافي است كه در تأسيس سالن مرغداري در نظر گرفته مي‌شود و شاخصه‌هاي ديگر، از جمله تهويه، حرارت و رطوبت نيز از مؤلفه مهم فضا و تراكم متأثر مي‌شوند.
ب ـ تهويه؛ با توجه به تراكم بالاي پرندگان در واحد پرورشي، تهويه اهميت بسزايي در بازده مطلوب توليد دارد. متابوليسم يا سوخت و ساز در بدن پرندگان، نسبت به جانوران ديگر، بيشتر است و به همين دليل، مقدار اكسيژن مورد نياز براي واحد وزن، نسبت به دامهاي ديگر، بالاتر مي‌باشد.
جدول 1ـ مقدار هواي مورد نياز در هر ساعت به ازاي واحد وزن در
انواع مختلف جانوران
 
نوع يا گونه جانور
ليتر هواي مورد نياز
براي هر كيلوگرم وزن
انسان
1/0
بز
2/0
خرگوش
4/0
ماكيان
5/0
خوكچه هندي
6/0
 
همانگونه كه از جدول بالا برمي‌آيد، در زمان معين و در واحد وزن، ماكيان پنج برابر بيشتر از انسان نياز به هوا و اكسيژن دارد. مي‌دانيم كه 21 درصد هواي آزاد از اكسيژن تشكيل شده است. برابر پژوهشي كه در دانشگاه اوترخت[3] كشور هلند انجام شده، يك مرغ تخمگذار نژاد هلندي[4] به وزن سه كيلوگرم، روزانه به 60 ليتر اكسيژن نياز دارد و در مدت 24 ساعت، 48 ليتر دي‌اكسيدكربن و 90 گرم آب دفع مي‌كند.
در سالن‌هاي مرغداري، در اثر واكنش باكتريها بر روي مدفوع طيور، گاز آمونياك توليد مي‌شود كه اين مقدار در سالن‌هايي كه بستر مرطوب دارند، بيشتر است. در سالن‌هايي كه رطوبت آنها بيشتر از هفتاد درصد باشد، مقدار آمونياك توليد شده، از حد مجاز فراتر مي‌رود و چنانچه تهويه سالن به طور كامل انجام نشود، تجمع گاز آمونياك موجب مسموميت و تلفات پرندگان مي‌شود. اگر آمونياك هواي سالن به 30 قسمت در ميليون (پي‌پي‌ام) برسد، سبب سوزش چشم انسان مي گردد و اگر اين مقدار به پنجاه پي پي ام برسد، موجب ريزش اشك مي‌شود. بنابراين توصيه شده است كه غلظت آمونياك در هواي مرغداري از 25 پي‌پي‌ام تجاوز ننمايد.
اكسيژني كه از ريه‌ها جذب خون مي‌شود، براي سوخت و ساز بدن بكار مي‌رود و در نتيجة فعل و انفعالات انجام شده دي‌اكسيدكربن و آب از بدن دفع مي‌گردد. آبي كه از بدن تبخير و دفع مي‌شود و گاز دي‌اكسيدكربن دفع شده، هواي سالن را براي پرندگان، غيرقابل تنفس مي‌نمايد. همچنين تجمع بخار آب در هواي سالن، موجب افزايش رطوبت سالن و بستر مي‌شود و گاز آمونياك زيادتري توليد مي‌گردد و اين چرخه معيوب، همچنان ادامه پيدا مي‌كند. بنابراين بايستي با تهويه مناسب، از توليد و تجمع گازهاي مضر در سالن پيشگيري نمود.
از گازهاي زيان‌بار ديگر مرغداري، دي‌اكسيدكربن مي‌باشد كه اگر غلظت آن در هواي سالن به 5/1 درصد برسد، تنفس پرندگان، سريعتر و عميق‌تر خواهد شد و اگر غلظت آن بيشتر از 3 درصد باشد، تنگي نفس در طيور مشاهده مي‌گردد. بهتر است با انجام تهوية مناسب، غلظت اين گاز را كمتر از يك درصد نگه داشت.
با تهوية طبيعي يعني استفاده از پنجره‌ها و تهوية مكانيكي يعني نصب هواكش، هم مي‌توان اكسيژن مورد نياز پرندگان را تأمين نمود و هم از تجمع گازهاي مضري مانند آمونياك، دي‌اكسيدكربن، متان و سولفيد هيدروژن در هواي سالن پيشگيري كرد.
هدف از تهويه نيز آن است كه اكسيژن لازم در اختيار پرندگان گذاشته شود، گازهاي زيان‌آور از محيط سالن خارج گردد، ‌رطوبت بستر و فضاي مرغداري در حد مطلوب نگه داشته شود و بوي ناخوشايند ناشي از تخمير فضولات از سالن بيرون برود.
 
جدول 2ـ  مقدار مجاز اكسيژن و مقدار كشنده گازهاي مضر در مرغداري
 
نوع گاز
ميزان كشنده
به درصد
ميزان مجاز
 به پي‌پي‌ام
اكسيژن
كمتر از 6
ــ
دي‌اكسيدكربن
بيشتر از 30
10000
متان
بيشتر از 5
50000
سولفيد هيدروژن
بيشتر از 05/0
40
آمونياك
بيشتر از 05/0
25
 
تهويه مناسب در پيشگيري از بيماريهاي تنفسي مانند CRD يا بيماري كمپلكس تنفسي، نقش بسزايي دارد. طبق نتايج يك مطالعه كه مدتها پيش از ده آزمايشگاه تشخيص بيماريهاي طيور واقع در ايالات متحده بدست آمد، مشخص گرديد كه بزرگترين عامل تلفات در ميان طيور، بيماري CRD مي‌باشد و همانگونه كه مي‌دانيم تهويه ناقص، مهمترين عامل زمينه‌ ساز اين بيماري است. طبق نتايج اين تحقيق، 17 درصد تلفات طيور مربوط به اين بيماري بوده است. گرچه در كشور ما، پژوهش جامعي در اين خصوص انجام نشده ولي با توجه به نقص تهويه در اغلب مرغداري‌ها، مي‌توان حدس زد كه علت نيمي از بيماريهاي كشنده طيور، به تهويه ناقص و غيراصولي سالن‌هاي پرورش طيور مربوط مي‌شود. البته بايد بيماريهاي متابوليك ديگر مانند آسيت يا آب آوردگي محوطه بطني را نيز به اين فهرست افزود و آنگاه به اهميت تهويه صحيح و اصولي در كاهش تلفات پرندگان و افزايش راندمان توليد پي برد.
اين نكته را نيز نبايد از نظر دور داشت كه تهويه درست موجب كاهش رطوبت سالن و بستر مي‌گردد و بيماريهاي ناشي از مرطوب بودن بستر، مانند اسهال شكلاتي پرندگان يا كوكسيديوزيس به اين طريق كنترل مي‌گردد. همچنين تهوية مناسب موجب تنظيم درجه حرارت سالن مي‌شود و از بيماريهايي كه زمينه‌ساز پيدايش آنها گرما يا سرماي مفرط هواست، پيشگيري مي‌گردد. با اين اوصاف و با در نظر داشتن طيف گسترده‌اي از بيماريها كه به وسيلة تهوية صحيح مهار مي‌شوند يا به واسطة تهوية ناقص به وجود مي‌آيند، مي‌توان به جرأت ادعا نمود كه در مرغداري‌هاي گوشتي كشور ما، نيمي از تلفات طيور، به تهويه ناقص سالن مربوط مي‌شود.
طبق تحقيقات صورت گرفته بر روي ماكيان، به ازاي هر كيلوگرم وزن بدن، 06/0 مترمكعب هوا در هر دقيقه لازم است. البته مقدار هواي لازم براي پرندگان نژادهاي پرخور و سنگين، كمي بيشتر از اين مقدار مي‌باشد. همچنين به ازاي بيست مترمربع از مساحت سالن يك مترمربع پنجره در نظر مي‌گيرند. پنجره‌ها بر روي ديوارهاي طولي سالن طوري قرار مي‌گيرند كه درست روبروي هم نباشند تا از ايجاد جريان شديد هوا يا كوران جلوگيري شود، از اينرو بهتر است در ديوار ضلع جنوبي ساختمان، پنجره‌ها را نزديك كف و در ديوار ضلع شمالي، پنجره‌ها را نزديك سقف تعبيه نمود. با اين كار، هم آفتاب بيشتري در طول روز به داخل سالن مي‌تابد و هم از جريان شديد هوا جلوگيري مي‌شود. جهت باز شدن پنجره‌ها نيز بايد رو به بالا باشد تا اينكه هواي وارد شده از پنجره‌ها، پس از برخورد به سقف سالن و گرم شدن، پايين برود و در اختيار پرندگان قرار بگيرد. در سالن‌هاي مرغداري رايج در ايران كه سيستم تهوية‌ باز اجرا مي‌شود، با افزايش سن پرندگان، متابوليسم بدن آنها زيادتر شده و هواي مورد نياز براي تنفس و سوخت و ساز نيز افزايش پيدا مي‌كند. در اين صورت، از تهوية مصنوعي يا مكانيكي استفاده مي‌گردد. طبق محاسباتي كه تجربه و آزمايش، درستي آنها را ثابت نموده است، با تقسيم طول سالن به عرض آن، تعداد هواكش‌هاي مورد نياز بدست مي آيد و سپس با محاسبه مقدار هواي مورد نياز در سالن، ظرفيت هر هواكش مشخص مي‌گردد. به عنوان مثال، اگر طول سالن 65 متر و عرض آن 15 متر باشد، تقريباً چهار عدد هواكش براي اين سالن مورد نياز مي‌باشد. اگر ظرفيت اين سالن، ده هزار قطعه و وزن متوسط هر پرنده، دو كيلوگرم باشد، كل وزن زندة طيور سالن 20000 كيلوگرم خواهد بود. با توجه به اينكه به ازاي هر كيلوگرم وزن زنده ماكيان، 06/0 مترمكعب هوا در هر دقيقه لازم است، براي همه طيور سالن ياد شده 1200 مترمكعب هوا در هر دقيقه مورد نياز مي‌باشد. بنابراين براي چنين سالني، چهار عدد هواكش كه قدرت مكش هر يك 300 مترمكعب در دقيقه باشد، بايد نصب گردد.
توصيه مي‌شود كه در تهويه طبيعي، نسبت ورود هوا به خروج آن، كمتر از دو به يك نباشد و همچنين در تهويه مكانيكي نسبت ورود هوا به خروج آن، كمتر از سه به يك نباشد. همچنين رعايت اين نكته كه تعداد هواكش‌ها از تقسيم طول سالن به عرض آن حاصل مي‌شود، سبب مي‌گردد كه حداكثر تعداد هواكش‌ها در سالن‌هاي استانداردي كه نسبت طول به عرض آن، حتي به هشت مي‌رسد، زياد نباشد و با اين حساب، حداكثر هشت عدد هواكش در سالن تعبيه شود، زيرا هواكش‌هاي با قطر كم و سرعت زياد، معمولاً صداي بلندي دارند به ويژه در هنگام شروع به كار، غرش ترسناكي ايجاد مي‌كنند كه موجب ايجاد ترس و تنش در پرندگان مي‌گردد.
ج ـ ‌حرارت؛ پرندگان، جانوراني خونگرم[5] هستند كه مي‌توانند دماي بدنشان را در محدودة معيني ثابت نگه دارند. دماي بدن طيور از 6/40 تا 7/41 درجه سانتي‌گراد متغير است. چون طيور بطور پيوسته فعاليت عضلاني و متابوليكي دارند و اين فعاليت‌ها توليد حرارت مي‌كنند، بنابراين بايد حرارت توليد شده در بدن با حرارت دفع شده از بدن، مساوي باشد، در غير ا ين صورت دماي بدن پرنده بالا مي‌رود. براي اينكه حرارت بدن دفع شود، بايد دماي محيط، اندكي كمتر از دماي بدن پرنده باشد. توانايي طيور در دفع حرارت بدن، بيشتر تحت تأثير دماي سطح پوست قرار دارد تا دماي داخلي بدن. وقتي دماي محيط كاهش پيدا مي‌كند، مويرگ‌هاي پوست منقبض شده، جريان خون در آنها كاهش يافته و در نتيجه، دفع حرارت از بدن، تقليل مي‌يابد. در حالي كه اگر حرارت محيط بالا برود، مويرگ‌هاي پوست منبسط مي‌شوند و جريان خون در آنها افزايش مي‌يابد و در نتيجه حرارت بدن، راحت‌تر دفع مي‌گردد. اگر دماي محيط، به قدري بالا برود كه حرارت بدن قادر به دفع از راه پوست نباشد، مكانيسم ديگري به نام « له‌له زدن»[6] فعال مي‌گردد كه طي آن هواي بيشتري در تماس با دستگاه تنفسي و ريه‌ها قرار مي‌گيرد و چون هواي وارده، رطوبت كمتري نسبت به رطوبت بدن دارد، رطوبت سطح مخاط تنفسي، تبخير شده و سبب مي‌گردد پرنده احساس خنكي نمايد. در شرايطي كه رطوبت سالن در حد متوسط باشد و دماي هوا از 29 درجه سانتي‌گراد بالاتر رود، پرنده براي دفع حرارت بدن، شروع به له‌له زدن مي‌كند. افزايش تعداد تنفس، با از دست دادن آب بدن همراه است و پرنده براي جبران آب دفع شده از بدن، آب بيشتري مي‌نوشد و به اين ترتيب، باز هم با تبخير آب مخاط تنفسي، پرنده احساس خنكي مي‌نمايد.
وقتي با افزايش دماي محيط، درجه حرارت بدن پرنده بالا مي‌رود، مصرف غذا كاهش پيدا مي‌كند تا حرارت حاصل از سوخت و ساز مواد غذايي نيز كمتر شود و به اين ترتيب در دماي بالاي محيط و با كاهش مصرف غذا، رشد و توليد پرنده، كاهش پيدا مي‌كند. همچنين در دماي بالا و در شرايط استرس گرمايي كه اخذ غذا پايين مي‌آيد، سهم چربي جيره را بايد افزايش داد تا از اين طريق، انرژي بيشتري در واحد وزن جيره تأمين گردد و كاهش اشتها، آسيب كمتري به رشد و توليد پرنده وارد نمايد.
در آب و هواي گرم، تحرك پرنده نيز كاهش مي‌يابد تا فعاليت عضلاني و خوردن غذا، منجر به توليد حرارت بيشتر نشود. براي همين، در هواي گرم، پرندگان در سطح سالن، فعاليت كمتري دارند و معمولاً مي‌نشينند.
دماي مناسب براي جوجه‌هاي يك‌روزه در حدود 32 تا 35 درجه سانتي‌گراد است و به مرور كه پرها رشد مي‌كنند، مي‌توان هر هفتهc  ْ3 از دماي سالن كم كرد تا درجه حرارت محيط به دامنه 13 تا 16 درجه سانتي‌گراد برسد. به تدريج كه سن پرندگان بالا مي‌رود، دماي مطلوب محيط براي نگهداري آنها كاهش مي‌يابد، به طوري كه بهترين دما براي مرغان تخمگذار در حال توليد، حدوداً 12 تا 13 درجه سانتيگراد مي‌باشد. همچنين شبها كه فعاليت پرندگان كاهش مي‌يابد،‌نياز به دماي بالاي محيط دارند ولي روزها كه تحرك و اخذ غذا بيشتر است، به حرارت محيطي كمتري احتياج دارند. از اينرو توصيه مي‌شود كه دماي سالن پرورش طيور گوشتي بالغ، شب‌ها در حدود c  ْ17 و روزها c  ْ15 نگه داشته شود.
 
جدول 3ـ دماي مناسب سالن براي جوجه‌هاي گوشتي در سنين مختلف
 
سن پرنده
 به هفته
دماي مناسب سالن به
درجه سانتي‌گراد
1
35-32
2
30
3
26
4
23
5
20
6 و بعد
16-13
 
در برخي مرغداري‌هاي گوشتي كشور ما، جوجه‌هاي يك روزه را زير يك منبع حرارتي به نام « مادر مصنوعي» گرد هم مي‌آورند و آب و دان را در خارج از محوطة گرمايشي مادر مصنوعي قرار مي‌دهند. جوجه‌هايي كه براي گرم كردن خود، زير مادر مصنوعي جمع مي‌شوند، نمي‌توانند به آب و دان دسترسي داشته باشند و چه‌بسا به همين علت مي‌ميرند. در يك مطالعه كه در بخش طيور دانشگاه كمبريج انگلستان انجام شد، نشان داده شد كه در گلة جوجه‌هاي يك روزة گوشتي، علت اصلي مرگ و مير در چند روز اول، محروميت از آب و غذا بوده است. اين نتيجه هم در سيستم پرورش قفس و هم بستر، صادق مي‌باشد. بنابراين تأمين حرارت مناسب به همراه آب و دان كافي، اولويت اصلي در مورد جوجه‌هاي يك روزه گوشتي است. بر اين اساس، جوجه‌هايي رشد اوليه خوبي خواهند داشت كه فضاي گرم وسيع‌تري در اختيار داشته باشند، تا بدون واهمة سرما، در جستجوي آب و دان، آزادانه گردش كنند. امروزه نوعي مادر مصنوعي تابشي، وجود دارد كه اين امكان را براي جوجه‌هاي يك روزه فراهم مي‌كند كه در دامنه گرم وسيع‌تري به سراغ آب و غذا بروند. از سوي ديگر، آب و دان بايد در ظرف‌هاي متعدد و به تعداد كافي و در فواصل مناسب، در دسترس جوجه‌ها باشد.
در روش قديمي گرمايش سالن براي جوجه‌هاي يك روزه، مادرهاي مصنوعي را در ارتفاع يك متري از كف سالن نصب مي‌كردند تا گرماي نسبتاً يكنواختي در سراسر سالن ايجاد شود. در روش جديد گرمايش، هدف، گرم كردن فضاي بيشتري از سالن و كاستن از سرعت جريان هوا مي‌باشد. براي اين منظور، از نوع جديد مادر مصنوعي تابشي استفاده مي‌شود كه دماي آن با ترموستات قابل كنترل بوده و تنظيم ارتفاع آن، سبب راحتي استفاده مي‌گردد. از اين نوع منبع حرارتي تابشي مي‌توان براي بقية دورة پرورشي نيز استفاده كرد ولي در مرغداري‌هاي كشور ما، استفاده از هيتر گازي يا چهارشاخه نفتي يا گازوئيلي رايج‌تر است كه متأسفانه چهارشاخه با سوختن ناقص و توليد گاز منوكسيدكربن و كاهش اكسيژن هواي تنفسي در سالن، مشكلات عديده‌اي به وجود مي‌آورد. همچنين با خشك كردن هوا و كاستن رطوبت، سبب كژكاري‌ها و اختلالات گوناگون مي‌شود و زمينه را براي خودخوري و كانيباليسم فراهم مي‌كند و چه بسا كارشناس ناآگاه را به تشخيص نادرست علت اين پديده، از قبيل كمبود متيونين و پروتئين جيره سوق مي‌دهد يا اينكه به غلط، دان را در مظان كمبود نمك يا فيبر قرار مي‌دهد و حال آن كه ريشة‌ اصلي همنوع‌خواري در سطح گله، همانا خشكي هوا يا كمبود رطوبت است كه از چهار شاخة نفتي يا گازوئيلي ناشي مي‌شود. با وجود اين، دميدن هواي گرم در سالن، به دليل سادگي تجهيزات و راحتي كاربرد و هزينة نسبتاً كم، روش رايج براي گرمايش سالن در طول دوره پرورش جوجه‌هاي گوشتي به شمار مي‌رود.
بايد توجه داشت كه در كنار هدف اصلي از گرمايش سالن كه بالا بردن دماست، رطوبت از حد مطلوب پايين‌تر نرود. همچنين بايد دقت نمود كه هرگونه تغيير دما، تدريجي باشد تا گله بتواند با آن مطابقت پيدا كند و به دماي جديد، به اصطلاح « آداپته[7]» شود. اگر تهويه سالن، ايده‌آل باشد، با رساندن دماي سالن به دامنة 16-13 درجه سانتي‌گراد، بهترين راندمان توليد براي طيور گوشتي در سنين سه تا نه هفتگي بدست مي‌آيد.
د‌ ـ رطوبت؛ كنترل رطوبت در سالن‌هاي پرورش جوجه‌هاي گوشتي، اهميت شاياني در رشد، سلامت و بازده توليد پرندگان دارد. اگر رطوبت از حد معمول كمتر باشد، گردوغبار توليد شده سبب ايجاد بيماريهاي تنفسي و سهولت انتشار بيماريهاي عفوني ديگر در سالن مي‌گردد. اگر رطوبت هواي سالن، از حد معمول فراتر باشد و به تبع آن، رطوبت بستر نيز زياد باشد، بيماريهاي ميكروبي و انگلي راحت‌تر انتشار مي‌يابند زيرا عوامل اين بيماريها در رطوبت بالا، بهتر رشد مي‌كنند؛ سرايت كوكسيديوز يا اسهال شكلاتي در بستر مرطوب، نمونه بارزي از اين شرايط است.
رطوبت سالن از دو راه حاصل مي‌شود، يكي رطوبت مدفوع و ديگري رطوبت هواي تنفسي. تنها راه كاستن از رطوبت هوا و به دنبال آن، كاستن از رطوبت بستر، افزايش سرعت و ميزان تهويه است. علاوه بر تهويه بايد بستر را طوري مديريت كرد تا رطوبت آن، بالا نرود و اين كار به روش صحيح تغذيه طيور و ممانعت از نوشيدن آب زياد و كاستن از رطوبت مدفوع برمي‌گردد. مدفوع تازه 80ـ70 درصد رطوبت دارد. مي‌دانيم كه طيور پرورشي در شرايط عادي، به ازاي هر واحد وزني دان مصرفي، دو واحد وزني آب مي‌خورند و 65 ـ60 درصد از اين آب، به شكل رطوبت مدفوع، از بدن خارج مي‌شود. با اين حساب، اگر پرنده‌اي يكصدگرم دان بخورد و دويست گرم آب بنوشد، در دماي c ْ21، تقريباً 130ـ120 گرم آب، از مدفوع آن پرنده در آن مدت معين دفع مي‌شود.
در زمستان افزايش ميزان و سرعت تهويه، به منظور كاستن از رطوبت هوا، مشكل است، چون اين امر مستلزم باز كردن پنجره‌ها و افزايش سرعت هواكش‌هاست و اين كار، خطر سرما خوردگي پرندگان را به همراه دارد. از سوي ديگر در زمستان، هواي بيرون كه وارد سالن مي‌گردد ، رطوبت بالايي دارد و كمك چنداني به كاهش رطوبت هواي سالن نمي‌كند. تنها كار مناسب در زمستان، اين است كه براي كم كردن رطوبت هواي سالن، علاوه بر افزايش تهويه، حرارت را نيز بالا برد تا بدين طريق و با گرم شدن هوا و افزايش تبخير، رطوبت سالن كاهش يابد. در زمستان، رطوبت 75 درصد براي هواي سالن مناسب است. مهمترين عواملي كه موجب افزايش رطوبت مي‌شوند، از اين قرار مي‌باشند: 1ـ مصرف آب، بالا باشد كه اين امر مي‌تواند علل گوناگوني داشته باشد، از جمله: پايين بودن انرژي جيره و مصرف زياد دان، مصرف دان به صورت پلت، زياد بودن نمك جيره و گرماي هوا. 2ـ رطوبت نسبي هواي سالن بالا باشد كه خود، ناشي از سرما يا افزايش رطوبت بستر به دلايل ذكر شده در بند قبلي است. 3ـ آب آشاميدني، آلودگي ميكروبي داشته باشد كه اين امر سبب اسهال و دفع آب زياد از راه مدفوع و افزايش رطوبت بستر مي‌گردد. 4ـ طيور در قفس نگهداري شوند كه شايد به دليل دسترسي دائمي به دان و آب، آب بيشتري مصرف كرده و از راه مدفوع دفع مي‌كنند و همين كار، موجب افزايش رطوبت هواي سالن مي‌شود.
همانطور كه رطوبت زياده از حدّ هواي سالن و بستر، موجب بروز مشكلاتي مي‌گردد كه پيشتر برشمرديم، كمبود رطوبت هواي مرغداري نيز، نامطلوب است. جرم‌هاي عفوني در هواي خشك و غبارآلود، مدت طولاني‌تري معلق مي‌مانند. همچنين تحرك پرندگان بر روي بستر خشك، موجب ايجاد گرد و غبار شده و مشكلات تنفسي به وجود مي‌آورد. در مورد طيوري كه دچار اختلالات تنفسي عفوني هستند، رطوبت زير 50 درصد، سبب تشديد عفونت و سرايت بيماري در گله مي‌شود.
براي بالا بردن رطوبت هواي سالن، روش رايج، پاشيدن قطرات ريز آب در هواست. براي اين منظور، از دستگاههايي به نام مه‌پاش استفاده مي‌شود. در مناطق گرمسير كه تابستان‌ها، دماي هوا بالا مي‌رود و هواي سالن خشك مي‌شود، استفاده از مه‌پاش براي مرطوب كردن هوا، ضروري است.
ه ـ نور؛ اجراي برنامة صحيح نوردهي، منجر به عدم ايجاد تنش در پرندگان شده و دريافت خوراك را توسط آنها افزايش مي‌دهد. در احداث سالن مرغداري، اين نكته مدنظر قرار مي‌گيرد كه سالن، حداكثر نورگيري را داشته باشد و براي همين منظور، ساختمان‌هاي مرغداري رو به جنوب يا شرق احداث مي‌گردند. بهتر است در ضلع جنوبي، پنجره‌ها نزديك كف سالن تعبيه شوند تا اشعه خورشيد به همه كف سالن بتابد و پنجره‌هاي ديوار شمالي، نزديك سقف ساخته شوند تا از ايجاد جريان شديد هوا جلوگيري گردد.
براي دستيابي به حداكثر توليد، علاوه بر نورخورشيد، از نور مصنوعي نيز در اوقات تاريك استفاده مي‌شود. گرچه مزاياي استفاده از نور قرمز در بالا بردن توليد و پيشگيري از كانيباليسم، به اثبات رسيده است ولي در اغلب مرغداري‌هاي كشور ما، استفاده از نور سفيد رواج دارد. نحوه توزيع لامپ‌ها بايد طوري باشد كه به ازاي هر 37/0 مترمربع از كف سالن، ده لوكس نور بتابد و اين مقدار روشنايي با يك وات تأمين مي‌گردد؛ بطور مثال، يك لامپ 100 واتي براي تأمين روشنايي مناسب 37 مترمربع كفايت مي‌كند. فاصلة بين لامپ‌ها بايد 5/1 برابر ارتفاع نصب لامپ‌ها باشد، مثلاً اگر لامپ‌ها در ارتفاع دو متري از كف سالن نصب شده‌اند، بهتر است فاصلة لامپ‌ها از يكديگر سه متر باشد. براي پخش بهتر نور در سالن، بهتر است فاصلة لامپ از ديوار نصف فاصلة لامپ‌ها از يكديگر باشد. براي كسب نتيجة‌ ايده‌آل، بهتر است از لامپ‌هاي 60 واتي استفاده نمود، زيرا در صورت استفاده از لامپ‌هاي قوي‌تر و پرنورتر، يكنواختي پخش نور كمتر و هزينة برق، بالا خواهد بود.
متأسفانه مرغداران ما، به روشنايي مصنوعي سالن، اهميت چنداني نمي‌دهند و چه بسا مشاهده مي‌شود كه ارتفاع لامپ‌ها از سطح زمين و فاصلة آنها از همديگر و قدرت روشنايي آنها، منطبق با اصول صحيح نيست و يا بعضي از لامپ‌ها سوخته‌اند و روشن نيستند يا لامپ‌ها كثيف و پوشيده از لكه و گرد و غبار هستند و روشنايي كافي ندارند. در چنين سالن‌هايي نبايد انتظار رشد و بازدهي بهينه از گله داشت. معمولاً برنامه نوردهي گله‌هاي گوشتي در كشور ما به اين ترتيب است كه از روز اول تا پايان هفته سوم، 24 ساعت روشنايي اعمال مي‌كنند و كمي مانده به تاريكي هوا، چراغ‌هاي داخل سالن را روشن نموده و تا روشن شدن كامل هوا، آنها را خاموش نمي‌نمايند. از هفتة سوم به بعد، هر روز نيم ساعت به مدت خاموشي مي‌افزايند تا در مدت يك هفته، مدت خاموشي در هر شبانه‌روز به چهار ساعت برسد. البته بهتر است مدت اين خاموشي به دو قسمت تقسيم شود و دو ساعت بعد از غروب آفتاب و دو ساعت پيش از طلوع خورشيد، برنامة خاموشي اعمال گردد. خاموشي چهار ساعته تا پايان هفتة پنجم ادامه پيدا مي‌كند و سپس هر روز، نيم ساعت از مدت خاموشي كاسته مي‌شود تا مدت خاموشي به يك ساعت در شبانه‌روز برسد و اين مدت خاموشي تا پايان دورة پرورشي ادامه مي‌يابد. در مورد نژاد راس، اين برنامه مناسب است ولي در نژادهاي پرخور مانند كاب، بهتر است علاوه بر تغيير جيره، ساعات خاموشي را نيز افزايش داد و مثلاً در فاصلة هفته‌هاي سوم تا پنجم به شش ساعت در شبانه‌روز رساند. اگر عارضه خودخوري يا كانيباليسم در گله شايع شود، بايد از طول مدت روشنايي كم كرد و نيز از نور قرمز براي روشن كردن سالن استفاده نمود تا پرندگان قادر به ديدن خون زخم‌هاي حاصل از كانيباليسم بر روي طيور زخمي نباشند و به اين طريق، به نوك زدن بيشتر محل زخم‌ها، تحريك نشوند.
همچنين ثابت شده است كه بينايي طيور در نور آبي به شدت كاهش مي‌يابد، به همين جهت، هنگام گرفتن طيور براي فرستادن آنها به كشتارگاه، كه عموماًً شبها انجام مي‌شود، از نور آبي براي روشنايي سالن استفاده مي‌نمايند تا پرندگان قدرت ديد ضعيفي داشته باشند و گرفتن آنها به آساني انجام شود.
هر چند امروزه با افزودن ويتامين‌ها از جمله ويتامين D به جيره طيور، از ابتلاي پرندگان به كمبود اين ويتامين‌ها جلوگيري مي‌شود ولي استفاده طيور از اشعه فرابنفش خورشيد، سبب تبديل پيش‌سازهاي اين ويتامين در چربي‌هاي زيرپوست، به ويتامين D مي‌گردد، البته براي انجام اين كار، ضرورت دارد كه نورخورشيد، اشعه فرابنفش خود را حفظ كرده باشد. چون عبور آفتاب از شيشه، موجب مي‌شود كه اشعه فرابنفش جذب شيشه شده و به سالن نرسد، در برخي مرغداري‌ها به جاي شيشه، از صفحات طلق يا نايلون بر روي پنجره‌ها استفاده مي‌گردد. همچنين بهتر است با قرار دادن سايه‌بان بر روي پنجره‌هاي ديوار جنوبي، از تابش آفتاب سوزان تابستان به داخل سالن جلوگيري نمود.
مطالب اين گفتار، كه تا حدّ امكان به زباني ساده بيان شد، كليد فهم بسياري از سوالاتي است كه به ذهن برخي مرغداران و كارشناسان اين صنعت خطور مي‌كند. رعايت اصول ذكر شده در اين قسمت، سنگ بناي آغاز و ادامة‌ يك فعاليت موفق در زمينه پرورش جوجه‌هاي گوشتي است.
 
 
فهرست منابع:
1ـ بهداشت و مديريت طيور؛ نوشته ديويد ساينزبري؛ ترجمه دكتر محمدحسن بزرگمهري فرد، دكتر حسين حسيني و دكتر ريما مرشدي؛ انتشارات پريور؛ تبريز؛ چاپ اول 1384
2ـ راهنماي كامل پرورش طيور؛ تأليف مك او. نورث و دونالد دي. بل؛ مترجمان دكتر محسن فرخوي، مهندس تقي خليقي سيگارودي و دكتر فريدون نيك نفس؛ انتشارات واحد آموزش و پژوهش معاونت كشاورزي سازمان اقتصادي بنياد شهيد انقلاب اسلامي؛ تهران 1371
3ـ مباني علمي و عملي تغذيه دام و طيور؛ نوشته دكتر سيدرضا ديباور؛ انتشارات پريور؛ تبريز؛ چاپ اول 1389.


 
 


[1]- cannibalism
[2]- picking
[3]- Utrecht
[4]- Dutch layer
[5]- homeothermic
[6]- panting
[7]- adapted



مزاياي تغذيه طيور گوشتي با پلت و شرايط استفاده از آن

دكتر سيد رضا ديباور
 ( رئيس شبكه دامپزشكي شهرستان هشترود ، آذربايجان شرقي )
 
پلت ، دان آماده اي است كه پس از آسياب شدن نهاده هاي عمده مانند ذرت ، كنجاله سويا و گندم و افزوده شدن مواد پودري يا آسياب شده و همچنين روغن مايع و اختلاط آنها در ميكسر[1] يا مخلوط كن ، مواد اختلاط يافته يا ميكس شده در اثناي عبور از دستگاهي بنام كانديشنر[2] با بخار آب و گاهي با ملاس مخلوط شده و در دماي 80 70 درجه سانتي گراد مي پزند و با عبور از قسمتي سوراخدار بنام داي [3] كه متعلق به دستگاه پلت ساز [4] مي باشد ، به شكل استوانه هاي نازك و كوچك شبيه چوب كبريت هاي شكسته و كوتاه در مي آيند كه به آنها پلت مي گويند. سپس پلت در دستگاه خنك كننده [5] سرد شده و بخش زيادي از آب خود را از دست مي دهد تا رطوبت آن به 12 10 درصد برسد و بعد از تجمع در مخزن و عبور از غربال ، كيسه گيري مي شود. اگر پلت از ميان دو غلطك متقابل دستگاه مخصوصي عبور كند ، به قطعات ريزتر مي شكند كه به آن كرام [6] يا كرامبل مي گويند. اين نوع دان كه در واقع پلت شكسته مي باشد ، براي تغذيه جوجه هاي كم سن ، مثلاً جوانتر از دو هفته مناسب است .                                                                                                                   
خوراك پلت شده مزايايي دارد كه اهم آنها به قرار ذيل مي باشد :
1
جيره اي يكدست و يكنواخت كه هر واحد آن حاوي همه نهاده هاي پرمصرف و ريز مغذي هاي كم مقدار مي باشد ، در اختيار پرنده قرار مي گيرد. به اين ترتيب ، رشد همسان و يكنواختي گله تضمين مي شود.
 2
دان بصورت فشرده و پخته به مصرف طيور مي رسد و از ريزش و اتلاف آن جلوگيري مي گردد.
3
تغييرات شيميايي ناشي از تأثير حرارت و رطوبت و فشار منجر به افزايش قابليت هضم و جذب دان توسط طيور مي شود.
4
باكتريها و قارچهاي بيماريزا در اثر حرارت تحت كنترل در طي پلت سازي از بين مي روند و اگر در همه مراحل اين روند ، اصول بهداشتي رعايت شود ، جيره اي عاري از آلودگي يا كمتر آلوده به مصرف پرنده خواهد رسيد.
5
پرنده زمان كمتري را صرف تغذيه پلت مي كند و انرژي صرفه جويي شده از اين طريق ، در رشد و نمو پرنده به كار گرفته مي شود.
6
همه عوامل فوق دست به دست هم داده و در نتيجه ضريب تبديل غذايي [7] كاهش مي يابد ؛ به عبارت ديگر با مصرف دان كمتر ، افزايش وزن مشخص حاصل مي گردد يا اينكه با مصرف مقدار مشخصي دان ، افزايش وزن بيشتري به دست مي آيد. 
                                                                                                                                                      
لازم به توضيح است كه ضريب تبديل غذايي يكي از شاخصه هاي ارزيابي مديريت گله مي باشد و به صورت كسري تعريف مي شود كه صورت آن مقدار دان مصرفي بر حسب واحد مشخص وزني و مخرج كسر ، ميزان افزايش وزن در مدت معين بر حسب همان واحد وزني مي باشد. بديهي است چون واحد سنجش صورت و مخرج كسر يكسان است ، اين كميت واحد ندارد و تنها به صورت يك عدد بيان مي شود. با توجه به تعاريف ياد شده ، هر چه ضريب تبديل غذايي ، عدد كوچكتري باشد ، مطلوبتر است. اين كميت به عوامل متعددي از قبيل نوع مديريت ، تغذيه ، شرايط سالن پرورش ، نژاد جوجه ، وضعيت بهداشتي گله و غير آنها بستگي دارد. مطالعات متعدد نشان داده اند كه در مورد دو گله طيور گوشتي با شرايط مديريتي و بهداشتي يكسان و جوجه هاي هم نژاد كه از انواع يكسان جيره ها در طول دوره پرورش تغذيه نموده اند ، گله اي كه از پلت استفاده نموده ، در مقايسه با گله اي كه دان آردي مصرف كرده ، ضريب تبديل پايين تر و در نتيجه افزايش وزن بالاتري در مدت مشابه داشته است.
                                                     
همه مطالب پيش گفته ، نشان از ارجحيت پلت بر دان مش[8] يا آسياب شده دارد ولي اين مزايا در سالن هاي استاندارد با تهويه مطلوب ، مصداق مي يابد كه در آنها ، برنامه خاموشي با در نظر گرفتن نژاد جوجه گوشتي يكروزه به دقت اعمال گردد. با توجه به اينكه مرغداري صنعتي و متراكم ، مخصوصاً پرورش جوجه هاي گوشتي ، پرنده را در شرايط فشرده و مدت زمان كوتاه براي دستيابي به وزن بالا ، تحت فشار قرار مي دهد ، اين شرايط در صورت تغذيه طيور با دان آماده ، حساسيت و ظرافت بيشتري مي طلبد و طبعاً مخاطرات بيشتري به همراه خواهد داشت. 
                                                                                                                                              
يكي از معضلاتي كه سالن هاي پرورش جوجه هاي گوشتي به ويژه در ماههاي سرد سال با آن مواجهند ، سندرم آب آوردگي شكم يا آسيت [9] مي باشد. اين مشكل در صورت تغذيه جوجه ها با دان آماده يا پلت تشديد مي گردد. آسيت يك سندرم بوده و علل متعددي در پيدايش آن دخيلند ولي علايم آن به شكل نارسايي قلبي ، افزايش خون وريدي ، تجمع مايع در كبد و نفوذ آن به حفره شكمي نمود مي يابند. در سالن هايي كه حرارت را با استفاده از مشعل تأمين مي كنند و پنجره ها را براي برقراري جريان هوا كمي باز مي گذارند و هواكش ها تكافوي تعويض هواي آلوده با هواي تميز و تازه را نمي نمايند و به عبارتي سالن داراي تهويه ناقص مي باشد ، تراكم گاز دي اكسيد كربن به ميزان هفتاد پي پي ام و بالاتر ، سبب ايجاد علايم فوق الذكر و پيدايش آسيت مي گردد. مدفوع شل ، بستر مرطوب و افزايش آمونياك در سالن نيز به همين شيوه ، گله را مستعد آسيت مي نمايد .                                                                                                              
نظر به اينكه پلت خوراكي متراكم است و پرنده در استفاده از آن دچار پرخوري و رشد سريع مي شود و به تبع آن ، آب بيشتري مصرف مي نمايد ، توصيه شده است كه در شرايط ابتلا به سندرم آسيت ، مصرف پلت قطع شده و دان آسياب شده در اختيار گله گذاشته شود. هرچند علت پيدايش آسيت ، شكل تغذيه نيست و ريشه در آهنگ سريع رشد و نقص تهويه دارد ، اما براي كاستن اثرات سوء آن بايد از ادامه تغذيه گله با پلت خودداري كرد. به كارخانجات توليد خوراك دام و طيور نيز بايد اين آگاهي انتقال يابد كه بدون بررسي وضعيت تهويه سالن و شرايط مديريتي گله ، به همه مرغداري ها دان آماده نفروشند و شايسته است براي چنين سالن هايي دان مش يا آسياب شده با نسبت انرژي به پروتئين پايين تر تدارك ببينند ، چراكه بعد از ابتلاي گله به انواع بيماري هاي متابوليكي ، تشريح علت پيدايش بيماري و قانع نمودن مرغدار ، كاري شاق و شايد محال خواهد بود. 
                                                                                                                
يكي ديگر از مشكلاتي كه در استفاده از دان آماده ، نمود بيشتري پيدا مي كند ، خودخوري يا كانيباليزم [10] است. اين معضل با توجه به تراكم چند هزار قطعه اي طيور در يك واحد پرورشي اهميت مضاعفي پيدا مي كند ، زيرا پرندگان ديگر با ديدن زخم خونين يك پرنده ، آنقدر به آن موضع نوك مي زنند تا پرنده بميرد و گاهي همه بخشهاي مأكول لاشه را مي خورند. در اين موارد ، همنوع خواري به سرعت در گله توسعه مي يابد و به شكل يك پديده لاينحل درمي آيد. گرچه خودخوري يا كانيباليزم علل متعدد ژنتيكي و محيطي دارد ، كمبود سديم و فيبر جيره در ظهور اين معضل ، نقش شاياني ايفا مي كنند. در تغذيه با پلت ، چون پرنده از نوك خود كمتر استفاده مي نمايد و با خوردن يك حبه ، كار چندين بار نوك زدن را انجام مي دهد ، در نتيجه منقار پرنده تيز مي ماند و از طرفي با اتمام دان در دانخوري ها ، طيور بنا به غريزه شروع به نوك زدن به پر و پاي همديگر مي كنند تا عادت نوك زدن آنها به نحوي ارضا شود. براي مقابله با اين مشكل ، چندين راهكار پيشنهاد شده كه اهم آنها به قرار زير است : 1 اختصاص بيست تا سي درصد جيره به نهاده هاي فيبر دار نظير جو ، گندم ، يولاف و سبوس گندم ؛ به همين منظور در بعضي از مرغداري ها مقداري گندم كامل يا آسياب نشده با پلت مخلوط نموده و در اختيار پرنده قرار مي دهند. البته اين نهاده ها بعلت داشتن الياف و پلي ساكاريد هاي غير نشاسته اي [11] سبب افزايش ويسكوزيته يا گرانروي جيره مي شوند و جيره مدت بيشتري در دستگاه گوارش مي ماند و آب زيادتري جذب مي كند و در نتيجه مدفوع خروجي ، شل و آبكي خواهد بود. بنابراين در بكارگيري گندم ، جو و نظاير آنها در جيره بايد به اين موضوع نيز نظر داشت. 2 استفاده از چراغهاي قرمز ؛ اين كار با ايجاد نور قرمز از حساسيت طيور به رنگ قرمز خون مي كاهد و باعث كاهش خودخوري مي گردد. 3 رساندن مقدار نمك جيره به بالاتر از حد متعارف ؛ اين روش بسته به مقدار نمك جيره و آب مصرفي ، متغير است. گاهي براي كسب نتيجه سريعتر ، نمك را به آب آشاميدني مي افزايند و آن را به مدت يك شبانه روز و يا دوازده ساعت در اختيار طيور قرار مي دهند.
                         
يكي ديگر از مشكلات رايج در گله هايي كه با پلت تغذيه مي شوند ، وقوع سندرم مرگ ناگهاني يا SDS [12] مي باشد كه مرغداران از آن با نام سكته ياد مي كنند. همه طيور در سنين متفاوت ، مستعد ابتلا به اين عارضه هستند اما معمولاً در جوجه خروسهاي با سن 4-3 هفته شايعتر است. جوجه هايي كه دقايقي پيش از مرگ ، رفتاري نظير ديگر طيور گله داشتند ، ناگهان بال بال مي زنند ، جيغ مي كشند و به پشت يا سينه مي افتند و مي ميرند. جوجه هاي تلف شده عموماً چاق هستند و چينه دان و سنگدان آنها انباشته از غذاست. طيوري كه قرباني اين بيماري مرگبار مي شوند ، وضعيت ظاهري مناسب و رشد خوبي دارند. يكي از يافته هاي معمول در كالبد گشايي لاشه هاي تلف شده از اين بيماري ، پرخوني و ادم دوطرفي ريه هاست و غالباً بعد از خارج كردن ريه ها از قفسه صدري ، مخلوطي از خون و سرم در ميان دنده ها روئيت مي گردد. با اين حال كالبد گشايي كمك چنداني به تشخيص نمي كند ، چراكه اين بيماري ، يافته اختصاصي كالبد شناسي ندارد.                                               
چشمگيرترين علت اين ضايعه ، جيره نامتعادل است. جيره هايي كه در آنها نسبت انرژي به پروتئين به درستي رعايت نشده باشد و جيره هاي پرانرژي كه سبب تسريع رشد جوجه ها شوند ، وقوع اين بيماري را افزايش مي دهند. همچنين تراكم زياد جوجه ها در واحد پرورشي و تهويه ناقص ، به افزايش وقوع اين بيماري كمك مي كند. عامل مهم ديگر در پيدايش اين ضايعه ، نور است. شواهد متعدد نشان مي دهد كه نور زياد و طولاني مدت ، زمينه ساز وقوع اين بيماري مي باشد. شايد اين عامل بواسطه ايجاد پرخوري در جوجه ها آنها را به سوي سندرم مرگ ناگهاني سوق مي دهد.                                                                                                                            
براي كاهش تلفات ناشي از اين بيماري ، بهتر است از روشهاي پيشگيرانه مديريتي مانند محدوديت غذايي ، رقيق سازي جيره و اعمال برنامه صحيح خاموشي بهره گرفت. رعايت بعضي از نكات در تغذيه طيور نيز منتهي به كاهش وقوع اين سندرم مي شود. براي مثال جيره هايي كه بر پايه ذرت تنظيم شده باشند ، بعلت داشتن مقادير بالاي اسيدهاي چرب غيراشباع ، از وقوع اين سندرم مي كاهند. اين امر مي تواند مبين تأثير ميزان اسيدهاي چرب غيراشباع و خصوصاً اسيد لينولئيك در كاستن از اثرات اين بيماري باشد. اينكه برخي از دامپزشكان و كارشناسان تغذيه ، به گله مبتلا خوراندن ذرت خالص آسياب شده را به مدت چند روز توصيه مي كنند ، مي تواند بعلت محتواي غني اسيدهاي چرب غيراشباع ذرت باشد. همچنين دامپزشكان مجرب در برخورد با اين بيماري ، جاگشايي را به مرغدار توصيه مي نمايند. ناگفته پيداست كه منظور از اين اقدام ، كاستن تراكم گله و دستيابي به تهويه مطلوب واحد پرورشي ، در راستاي پيشگيري از سندرم مرگ ناگهاني مي باشد. 
                                                                                                                                                           
 دان آماده بعلت تسريع رشد جوجه ها مي تواند به نوعي زمينه ساز اين بيماري باشد. چه بسا مصرف پلت ، نياز به تهويه و برخورداري از شرايط ايده آل بهداشتي را ايجاب نمايد كه در صورت عدم تأمين اين شرايط ، انواع بيماري هاي متابوليك ، زمينه بروز خواهند يافت و در اين حالت ، مرغدار افزايش تلفات را به تغذيه با پلت مربوط خواهد نمود ، بي آنكه خود را در ايجاد شرايط نادرست واحد پرورشي مقصر بداند.
براي كسب نتيجه مطلوب از پلت در تغذيه جوجه هاي گوشتي ، بايد به چند نكته كاربردي توجه داشت :
 1- به منظور آماده نمودن ذائقه جوجه ها ، بهتر است دفعتاً اقدام به تغيير قطر پلت ننمود بلكه دو سه روز ، اين دو پلت با قطر متفاوت را با هم مخلوط كرد و در اختيار پرنده قرار داد. مثلاً بهتر است در مرحله تغيير دان آغازين به دان رشد ، اين دو نوع دان را به مدت چند روز به صورت مخلوط با همديگر در دانخوري ها ريخت.
 2- اگر خودخوري يا كانيباليزم در حال ايجاد است ، توصيه مي شود گندم را به نسبت يكدهم با پلت مخلوط نمود ، براي مثال يكصد كيلوگرم گندم كامل يا آسياب نشده را با نهصد كيلوگرم پلت مخلوط نمود. اين كار به دليل فيبر نسبتاً بالاي گندم از شيوع كانيباليزم جلوگيري مي كند. البته اين روش بايد به شكل حساب شده بكار بسته شود ، چراكه مصرف زياد گندم سبب شلي مدفوع و خيسي بستر و مشكلات بعدي آن خواهد شد.
 3- در فارم هايي كه به علت شرايط بد مديريتي يا وضعيت ضعيف تهويه و گرمادهي ، قادر به تغذيه طيور با پلت تا آخر دوره نيستند ، پيشنهاد مي شود با افزايش سن گله كه احتمال ابتلا به آسيت و سندرم مرگ ناگهاني بالا مي رود ، مثلاً از بيست و يك روزگي به بعد ، از دان مش يا آسياب شده استفاده نمايند. البته اين مقطع زماني ممكن است بسته به شرايط ، متغير باشد و به عنوان مثال سالن ديگري توانايي تغذيه گله با پلت را تا سن سي و پنج روزگي داشته باشد. با اين حال كارخانجات توليد خوراك دام و طيور نيز بايد اين قابليت و انعطاف را داشته باشند كه بر حسب شرايط فارم و بنا به سفارش مرغدار ، دان پلت و مش را براي يك فارم توليد نمايند.
 4- براي كسب نتيجه ايده آل ، چه در تغذيه با دان پلت و چه دان مش ، بايد برنامه نوري ويژه نژاد جوجه گوشتي دقيقاً رعايت گردد ؛ در غير اين صورت ، حتي با برخورداري از دان سالم و جيره مناسب و شرايط بهداشتي مطلوب ، نتيجه دلخواه به دست نخواهد آمد و چه بسا جوجه ها به دليل برنامه نادرست روشنايي به وزن پيش بيني شده در موعد مقرر نرسند يا برعكس گرفتار پرخوري و رشد بي رويه و افسار گسيخته گرديده و به دليل ابتلا به سكته ، آسيت و انواع بيماري هاي متابوليك تلف شوند. بنابر اين رعايت دقيق برنامه نوري ، جزء جدايي ناپذير مديريت صحيح گله هاي طيور گوشتي است .                                                                                                                 
 كوتاه سخن آنكه براي نيل به اهداف مطلوب توليد و صرفه بالاي اقتصادي ، بهتر است واحدهاي پرورشي را در رسيدن به معيارهاي اين صنعت ياري رساند ، سپس آنها را به استفاده از پلت ترغيب نمود. در غير اين صورت تغذيه گله با دان آماده ، مشكلات ناشي از نقص مديريتي سالن مرغداري را تشديد خواهد كرد و مرغداران را در استمرار استفاده از پلت براي طيور گوشتي ، سرخورده و پشيمان خواهد ساخت. در نهايت امر ، پيدايش چنين وضعيتي در دراز مدت ، نه به نفع مرغدار و نه به سود توليد كنندگان خوراك طيور خواهد بود.


[1] mixer
[2] conditioner
[3] die
[4] Pellet press
[5] cooler
[6] crumb
[7] Feed Conversion Ratio or F.C.R.
[8] mashed
[9] ascites
[10] cannibalism
[11] Non – Starch Polysaccharids or NSPs
[12] Sudden Death Syndrome
انتخاب صحيح مكان مرغداري گوشتي
و نكات مهم در احداث ساختمان آن
 
دكتر سيدرضا ديباور
 ( رئيس شبكه دامپزشكي شهرستان هشترود ، آذربايجان شرقي )
انتخاب مكان مناسب براي احداث مرغداري، زيربناي رعايت اصول مديريتي و بهداشتي در يك واحد پرورشي مي­باشد ، چراكه اگر مكان يابي مرغداري به درستي انجام نشود ، نوردهي مناسب و تهويه صحيح و مهار عوامل بيماري­زاي محيطي، مقدور نخواهد بود . از سوي ديگر، بخش بزرگي از هزينه هاي ثابت يك مرغداري، مربوط به ساختمان آن است و ساختمان واحد پرورشي، پس از احداث ، چه بسا به مدت ده­ها سال مورد استفاده قرار مي­گيرد و براي همين، اگر در انتخاب محل، دقت كافي به عمل نيايد، آثار زيان­بار اين بي دقتي، سال­هاي سال ، گريبان­گير مرغدار و پرورش دهنده خواهد شد. در اين زمينه بايستي شرايط جغرافيايي و آب و هوايي، روش و طريقه پرورش و مصالح و امكانات موجود، مد نظر قرار گيرد . دانستن جهت وزش بادهاي موسمي و دائمي ، حداقل و حداكثر دما در زمستان و تابستان و توجه به جهات چهارگانه جغرافيايي ، در تصميم گيري درست براي احداث مرغداري ، نقش مهم و مؤثري دارند.
اگر مرغداري در جايي ساخته مي­شود كه ميانگين سالانه دما در آن ، بالاست و به عبارت ديگر ، منطقه اي گرمسير است ، بايد مصالح و تيپ ساختمان براي مهار گرما انتخاب شود و اگر جايي كه مرغداري در آن احداث ميگردد ، منطقه اي سردسير است ، بايستي منظور اصلي معماري ساختمان مرغداري ، مهار سرما باشد و براي گرم نگه داشتن مرغداري ، تدابير لازم اتخاذ گردد .
بايد طول سالن هاي مرغداري ، عمود بر جهت بادهاي موسمي بنا شود ، در اين صورت ، باد بر پشت ساختمان ميخورد و تهويه سالن در تابستان ، آسانتر انجام مي شود . عدم رعايت اين نكته ، سبب ميشود كه تهويه بخوبي صورت نگيرد و وزش بادهاي موسمي سبب انتقال عوامل بيماريزا از يك مرغداري به مرغداري ديگر شود و علاوه بر آن ، بوي نامطبوع واحد پرورشي بسوي منطقه مسكوني سوق داده شود و موجب سلب آسايش اهالي اطراف مرغداري و بروز مشكلات بهداشتي براي آنها گردد .
زمين محل احداث مرغداري نبايد پست و رطوبت گير باشد و همچنين از انتخاب دره و مكان هاي سيل گير بايستي اجتناب نمود . اگر آب و هواي منطقه زياد گرم نباشد ، بهتر است محوطه مرغداري بدون درخت باشد ، زيرا در اينصورت باد بهتر ميوزد و تهويه طبيعي به نحو كامل انجام ميشود . در مناطق گرمسير و بادگير ، ميتوان زمين درختكاري شده را براي ساخت مرغداري برگزيد كه در اينصورت ، بايد درختان بلند و در ضلع جنوبي ساختمان قرار گرفته باشند و شاخ و برگ بخشهاي پاييني درختان ، كوتاه شود تا جلوي پنجره ها را نگيرند و مانع تهويه و نوردهي طبيعي نگردند .
بهتر است مرغداري در موقعيتي بنا شود كه دسترسي به جاده آسان باشد و آوردن جوجه يكروزه ، دان و دارو و همچنين حمل مرغ به كشتارگاه و آمد و شد كاركنان به مرغداري به راحتي صورت پذيرد . از طرفي ، نزديكي زياد مرغداري به منطقه مسكوني و جاده هاي پر رفت و آمد نيز درست نيست ، زيرا ارزش مكاني زمين در چنين مناطقي زياد است و هزينه هاي اوليه ساخت مرغداري را افزايش مي دهد و نيز توسعه آتي شهر يا جاده براي كار مرغداري ايجاد مزاحمت مي كند و از همه مهمتر اينكه موجب وارد آمدن تنش به طيور مي گردد و احتمال شيوع بيماري را بواسطه تردد زياد ، افزايش مي دهد .
نكته مهم ديگر در انتخاب مكان مناسب براي مرغداري ، رعايت فاصله مناسب از مرغداري مجاور ميباشد . به منظور پيشگيري از انتقال برخي عوامل بيماري­زا ، به خصوص آن­ها كه از طريق هوا انتقال پيدا مي كنند ، بايد فاصله دو مرغداري ، حداقل پانصد متر باشد . همچنين بهتر است مرغداري گوشتي و تخمگذار ، فاصله بيشتري داشته باشند ، چون بعضي از عوامل بيماريزا از مرغ­هاي تخمگذار به گوشتي منتقل ميشوند . براي اينكه نور كافي به داخل سالن ها برسد و عوامل بيماريزا از يك سالن به ديگري انتقال نيابد ، توصيه شده است كه حداقل فاصله دو سالن در يك مرغداري ، 250 متر منظور شود .
مساحت يك سالن نيز بستگي به تعداد جوجه ها دارد . معمولاً براي هر ده قطعه جوجه گوشتي ، يك متر مربع در نظر مي گيرند ، به اين ترتيب ، يك سالن ده هزار قطعه اي ، مساحتي در حدود يكهزار متر مربع دارد . همچنين تراكم جوجه ها در واحد سطح ، بستگي به سن آنها دارد . توصيه شده است كه بيست جوجه يكروزه تا شش هفته در يك متر مربع نگهداري شوند و در سن بالاتر از شش هفتگي ، ده جوجه در يك متر مربع پرورش يابند . البته در شرايط خاص ، مانند بيماري ، دماي بالا و نقص تهويه ، تراكم جوجه ها در واحد سطح را كاهش ميدهند و به اصطلاح ، جاگشايي مي نمايند .
به جرأت ميتوان گفت پرورش طيور ، متراكم ترين نوع پرورش دامهاي اهلي ميباشد و به همين جهت ، مسائل مربوط به رفاه و آسايش طيور و نكات مديريتي و بهداشتي بايستي در ساختمان مرغداري مد نظر قرار بگيرد . بر اساس قوانين حمايت از حقوق حيوانات كه تصميمات اتحاديه اروپايي را تحت تأثير قرار ميدهد ، پيش بيني ميشود كه نگهداري طيور در قفس ، در آينده نزديك ، ممنوع اعلام گردد . البته در كشور ما از سيستم تمام پر ـ تمام خالي براي پرورش جوجه هاي گوشتي استفاده ميشود و فارغ از مسائل حمايت از حقوق جانوران ، بدليل آساني و كم هزينه بودن نگهداري طيور بر روي بستر ، سالهاست كه استفاده از قفس براي پرورش طيور گوشتي اجرا نمي­شود .
در سيستم تمام پر ـ تمام خالي ، جوجه هاي يكروزه همزمان به سالن مرغداري آورده ميشوند و در پايان دوره پرورش ، طيور گوشتي آماده كشتار ، در حداقل زمان ممكن ، از مرغداري خارج كرده ميشوند . پس از تخليه سالن ، بستر و كود آن برداشته ميشود و سالن ضدعفوني مي گردد و براي مدتي خالي ميماند تا دوباره جوجه ريزي صورت بگيرد . سيستم تمام پر تمام خالي محاسني دارد كه بعضي از آنها بدين قرار ميباشد :
1-    تخليه همزمان پرندگان از سالن و بدنبال آن ، ضدعفوني جايگاه ، عامل مهمي در حذف اكثر عوامل بيماريزا بشمار ميرود . هرچه امكان تخليه سالن به دفعات بيشتري در طول سال وجود داشته باشد ، احتمال شيوع بيماري هاي عفوني ، كمتر خواهد بود .
2-    وقتي سالن از پرنده خالي ميشود ، امكان جمع آوري كود و بستر نيز بوجود مي آيد و تميز كردن سالن ، شعله افكني آن و ضدعفوني مرغداري و تجهيزات آن ميسر مي گردد و در اينصورت ، انواع باكتري ، ويروس ، قارچ و انگل ، با بكارگيري مواد ضدعفوني كننده مؤثر و روش درست ضدعفوني ، از ميان ميروند .
3-    نگهداري پرندگان همسن به سبب وضعيت ايمني يكنواختي كه دارند ، موجب موفقيت برنامه هاي واكسيناسيون و درمان ميشود و رعايت موارد بهداشتي ، مديريتي و تغذيه پرندگان ، راحت تر صورت مي پذيرد . در سالن هايي كه پرندگاني با سنين مختلف ، مخلوط ميشوند ، كارايي برنامه هاي درماني و مايه كوبي ، چندان رضايت بخش نيست ، زيرا اجراي صحيح برنامه هاي پيشگيرانه و درماني در فارم هاي چندسني دشوار است و برخي پرندگان به اين برنامه ها پاسخ مناسب نمي دهند يا اينكه در زمان هاي نامناسب درمان ميشوند . مخلص كلام اينكه همسني طيور يك واحد پرورشي ، كار درمان و واكسيناسيون را تسهيل مي نمايد .
4-    ورود و خروج تقريباً همزمان پرندگان به سالن ، سبب ايراد استرس كمتري به طيور ميشود ، تا اينكه پرندگان به دفعات و بطور مكرر وارد و خارج شوند كه در اينصورت و در هر بار ورود و خروج پرندگان ، به آنها تنش وارد ميشود . بنابراين مزيت مهم سيستم تمام پر ـ تمام خالي اينست كه در يك آن ، جوجه ريزي انجام ميشود و طيور به فاصله كمي ، از سالن خارج ميشوند و اين امر ، كمترين تنش را براي طيور در پي دارد .
5-    خالي نگه داشتن سالن در بين دو دوره پرورشي ، از نظر بهداشتي بسيار مفيد است و موجب از ميان رفتن بسياري از عوامل بيماريزا مي گردد . همچنين در فرصت بدست آمده ، ضدعفوني سالن و تجهيزات مرغداري و فروش كود و تميز كردن بستر امكان پذير مي گردد . علاوه بر آن ، مرغدار و كاركنان واحد پرورشي ، اجازه استراحت ذهني و بدني پيدا ميكنند و خود را براي دوره بعدي آماده مي نمايند .
6-    پرورش متراكم طيور ، امكان تكثير مگس ها ، موش ها و جانوران موذي را در سالن فراهم مي آورد و كود و بستر مرغداري و مواد آلي موجود در آنها ، زمينه مناسبي براي رشد و تكثير اين جانوران ميشود . تخليه همزمان پرندگان و خالي كردن بستر و كود سالن ، مبارزه با جانوران موذي را مقدور و امكان پذير ميسازد و از انتشار بي رويه بوي نامطبوع كود به اطراف مرغداري جلوگيري مي نمايد .
وجود مزاياي فوق ، سبب رواج سيستم تمام پر ـ تمام خالي براي پرورش طيور گوشتي شده و اغلب مرغداران كشور ما از اين روش استفاده ميكنند . به همين جهت ، نكات مربوط به انتخاب محل و ساختمان مرغداري گوشتي كه در پي مي آيد ، براي تأمين اهداف سيستم تمام پر ـ تمام خالي و پرورش روي بستر تنظيم شده است .
1-وي‍‍‍ژگي هاي خاك و موقعيت زمين ؛ توصيه شده است كه زمين مرغداري ، مسطح و كمي شيبدار باشد ، زيرا در چنين زميني ، نسبت به زمين مرتفع يا پست ، زهكشي بهتر انجام ميشود و خاك محل ، خشك ميماند . در زمين پست ، همواره رطوبت در خاك ميماند و جذب ساختمان مي گردد . جاهاي مرتفع نيز در معرض جريان هوا و وزش بادهاي موسمي هستند ، از اينرو در تابستان گرم و در زمستان سرد بوده ، عمل تهويه نيز در سالن هاي احداث شده بر روي زمين هاي مرتفع به سختي صورت مي پذيرد . بهتر است خاك زمين مورد نظر ، ماسه اي يا رسي باشد ، چون اينگونه خاكها ، رطوبت را به خوبي جذب ميكنند و به آساني ، خشك و زهكشي ميشوند . زمين هايي كه خاك آهكي يا سيليسي دارند ، رطوبت را در خود نگه ميدارند و دير زهكشي ميشوند و در نتيجه ، انگل ها و عوامل بيماريزا در چنين زمين هايي براحتي رشد كرده و تكثير مي يابند .
همچنين كاشت درخت در محوطه سالن مرغداري ، به چند منظور توصيه شده است : اولاً سبب لطافت و تميزي هوا ميشود ، ثانياً باعث جلوگيري از ايجاد باد و طوفان در زمستان مي گردد و ثالثاً با توليد سايه در تابستان ، تا اندازه اي هواي پيرامون سالن مرغداري را خنك مي نمايد . براي اين منظور ، بهتر است از درختان برگريزدار يا خزان دار استفاده نمود ، زيرا در تابستان ، مانع تابش آفتاب شديد به داخل سالن ميشوند و در زمستان كه فاقد برگ هستند ، اجازه تابش نور خورشيد را به داخل سالن ميدهند . همچنين كاشتن درختان بلندي كه شاخه هايشان بالاست ، بهتر از درختان كوتاه قد است ، چون درختان كوتاه ، مانع رسيدن نور به سالن ميشوند و رطوبت خاك را هم زياد ميكنند .
2-جهت جغرافيايي ساختمان ؛ جهت لانه با در نظر داشتن تابش نور خورشيد ، وزش بادهاي موسمي و محل استقرار خانه هاي مسكوني تعيين مي گردد . اصل كلي در مورد جهت استقرار ساختمان مرغداري اينست كه حداكثر آفتاب بويژه در فصل زمستان بداخل لانه بتابد و براي همين ، مناسب ترين جهت ، رو به جنوب يا شرق است . ساختمان هاي جنوبي آفتابگير هستند و اين مزيت ، بخصوص براي آفتاب زمستاني ، درجه اهميت بيشتري دارد . رو به شرق بودن سالن مرغداري نيز اين برتري را دارد كه آفتاب صبح به درون سالن ميتابد و پرندگان اين اشعه را دوست ميدارند و خود را در معرض آن قرار ميدهند و اين كار ، علاوه بر آنكه سبب گرم شدن بدن پرنده ميشود ، موجب ساخت ويتامين D از پيش سازهاي اين ويتامين كه در چربيهاي زيرپوست موجودند ، مي گردد .
 چون پرندگان پس از سپري كردن شب ، نياز به گرماي طبيعي دارند و از سوي ديگر ، سرصبح شادابتر و فعالترند ، وقت بيشتري را در برابر آفتاب صبحگاهي مي گذرانند و با توجه به مزايايي كه گفته شد ، ساختمان هاي شرقي هم ، به جهت احداث مرغداري ، مناسب هستند . در سالن هاي رو به شرق ، آفتاب زودتر از سالن خارج ميشود و اين امر در روزهاي گرم تابستان ، امتياز مثبت براي ساختمان تلقي مي گردد .
3- رعايت فاصله با ساير ساختمان ها ؛ سالن مرغداري نبايد به خانه هاي مسكوني ، زياد نزديك باشد زيرا خطر انتقال بيماري هاي عفوني به طيور را افزايش ميدهد و از طرفي ، بوي نامطبوع مرغداري و سر و صداي ناشي از تردد وسايل نقليه به مرغداري ، ساكنان اطراف را ناراحت مي نمايد . اما ساختمان مخصوص كارگران نبايد دور از سالن ها احداث شود ، براي اينكه كارگران براحتي و در كوتاهترين زمان بتوانند به سالن ها سركشي كنند . ساختمان مرغداري بايستي از شهر يا روستا و جاده اصلي دور باشد تا علاوه بر پيشگيري از خطر انتقال عوامل بيماريزا بواسطه تردد بي رويه افراد و وسايط نقليه ، سر و صداي ناشي از رفت و آمد خودروها و آلودگي صوتي مناطق مسكوني مانند صداي بلندگوها و خودروها و موتورسيكلت ها ، موجب ايراد تنش و استرس به پرندگان نشود . همچنين زمين هاي نزديك به مناطق مسكوني و حريم جاده ها گرانترند و هم سبب بالا رفتن هزينه هاي ثابت تأسيس مرغداري مي گردد و هم اينكه در آينده نزديك در معرض توسعه شهر ، روستا يا شهرك صنعتي واقع ميشوند و آسايش ساكنان اطراف و امنيت زيستي     (  Biosecurity) پرندگان به مخاطره مي افتد . در عين حال ، محل مرغداري نبايد از شهر و جاده هاي مواصلاتي بقدري دور باشد كه اياب و ذهاب كاركنان و آمد و شد خودروها مشكل شود ، در همين حال بايد مسائل بهداشتي ورود و خروج افراد و وسايل به مرغداري ، با دقتي سختگيرانه و تحليل ناپذير پيگيري شود .
مسئله مهم ديگر ، رعايت فاصله مرغداري با واحدهاي پرورشي ديگر ، اعم از دام و طيور است . جوجه هاي گوشتي ، جزء حساس ترين جانوران به عوامل بيماريزا و تنش هاي محيطي ميباشند و چه بسا انواع ويروس ، باكتري ، قارچ ، انگل و عوامل تنش زا ، كه براي دامها و طيور ديگر ، بي ضرر هستند يا دست كم ، خطر كمتري دارند ، براي جوجه هاي گوشتي ، خطرناك و حتي كشنده باشند . از اين رو ، محل مرغداري بايد از محل گاوداري ، گوسفندداري و سالن هاي نگهداري انواع پرنده مثل مرغ تخمگذار ، بوقلمون ، اردك ، غاز ، بلدرچين و قرقاول دور باشد . حتي بهتر است دو سالن يك واحد پرورشي جوجه هاي گوشتي هم ، نزديك يكديگر ساخته نشوند . توصيه شده است كه حداقل فاصله دو مرغداري 500 متر و حداقل فاصله دو سالن يك مرغداري 250 متر باشد . بديهي است عدم رعايت اين فواصل ، تبعات بهداشتي و اقتصادي جبران ناپذير خواهد داشت .
در احداث ساختمان مرغداري ، بايد به مسائل مهندسي توجه داشت تا سالن ها از نظر نور ، حرارت و تهويه ، مناسب اهداف پرورش باشند و منظور سرمايه گذار از نگهداري طيور گوشتي تأمين شود . ميدانيم زمين و ساختمان مرغداري ، جزء هزينه هاي ثابت به شمار ميرود . اين هزينه ها بسته به كشور و در يك كشور ، بسته به منطقه ، متفاوت است و نيز به ظرفيت مرغداري و توالي جوجه ريزي در سالن بستگي دارد . تجربه نشان ميدهد كه هرچه در ساختمان مرغداري ، از مصالح مناسب و مرغوب استفاده شود و ساختمان به روش اصولي ساخته شود ، تأمين نور و حرارت و هوا بهتر صورت مي پذيرد ، جوجه ها سريعتر رشد ميكنند ، درصد تلفات كمتر ميشود ، ضريب تبديل غذايي پايين مي آيد و مخارج تعمير و نگهداري ساختمان كاهش پيدا ميكند و در نهايت ، سود بيشتري عايد سرمايه گذار ميشود . در كشورهاي پيشرفته اي مانند ايالات متحده آمريكا ، كه صنعت مرغداري در آنها توسعه چشمگيري يافته است ، استهلاك ساختمان مرغداري را بيست سال منظور ميكنند و استهلاك ساليانه را معادل پنج درصد سرمايه گذاري اوليه به حساب مي آورند ، بدين ترتيب ، سرمايه گذاري ثابت مربوط به ساختمان ، در عرض بيست سال برگردانده ميشود . اما در كشور ما ، كه اصول ساختمان سازي در احداث بناي مرغداري ، بطور كامل رعايت نمي شود و از مصالح ساختماني مناسب استفاده نمي گردد ، مدت استهلاك ساختمان را معمولاً ده سال در نظر مي گيرند و به اين ترتيب ، بايد هرسال ، ده درصد هزينه كلي ساختمان ، بازگشت داشته باشد و اين امر ، مستلزم آنست كه در طول سال ، حتي الامكان به دفعات بيشتري ، جوجه ريزي انجام شود و تا جايي كه امكان دارد ، مدت زمان خالي بودن سالن ، كاهش پيدا كند . همچنين بايد طوري برنامه ريزي گردد كه ضريب تبديل غذايي پايين بيايد و كوتاه سخن اينكه حداكثر سود اقتصادي بدست آيد تا استهلاك بالاي ساليانه ساختمان ، جبران گردد .
معمولاً در مرغداري هاي گوشتي كشور ما ، سالانه چهار بار جوجه ريزي صورت مي گيرد . اگر در هر متر مربع از سالن ، ده پرنده پرورش داده شود و وزن هر پرنده در هنگام ارسال به كشتارگاه 5/2 كيلوگرم باشد ، در سال ، يكصد كيلوگرم مرغ گوشتي در هر متر مربع پرورش مي يابد . چنانچه هزينه هر متر مربع از ساختمان مرغداري را ، با محاسبه قيمت زمين و مصالح ، يك ميليون ريال در نظر بگيريم و مدت استهلاك ساختمان را ده سال فرض كنيم ، در اين صورت ، هزينه استهلاك سالانه هر متر مربع از سالن ، يكصد هزار ريال خواهد بود و چون سالانه يكصد كيلوگرم پرنده در هر متر مربع پرورش مي يابد ، هزينه استهلاك هر متر مربع از سالن مرغداري ، به ازاي توليد يك كيلوگرم مرغ ، يكهزار ريال ميباشد . بنابراين ، هرچه صورت اين كسر ، يعني هزينه هر متر مربع از زمين و ساختمان ، كمتر باشد ، يا مخرج اين كسر ، يعني مقدار توليد سالانه پرنده در واحد سطح ، بيشتر باشد ، هزينه استهلاك ساختمان پايين مي آيد و به عبارت بهتر ، سهم بيشتري از درآمد سالانه مرغداري به عنوان سود خالص ، عايد مرغدار مي گردد .
يكي ديگر از موارد سرمايه گذاري ثابت مرغداري ، هزينه هاي مربوط به وسايل و تجهيزات ، از قبيل هواكش ، هيتر ، موتور برق اضطراري ، دانخوري ، آبخوري و مه پاش ميباشد . هرچه اين وسايل ، عمر و دوام بيشتري داشته باشند ، مدت استهلاك آنها بيشتر بوده و درصد پاييني از سرمايه اوليه ي مربوط به خريد آنها ، بايد سالانه برگشت داده شود . معمولاً در ايران ، عمر مفيد وسايل مرغداري را پنج سال منظور مي نمايند ، بنابراين هرسال ، بيست درصد سرمايه اوليه ي مربوط به خريد اين وسايل ، مستهلك ميشود ، يعني بايد هرسال ، به اندازه بيست درصد سرمايه اي كه صرف خريد اين تجهيزات شده است ، از درآمد مرغداري را كنار گذاشت تا پس از بسر آمدن عمر اين وسايل ، مشابه آنها را از نو خريد . بديهي است هرچه عمر مفيد تجهيزات يادشده بيشتر باشد ، درصد پايين تري از درآمد سالانه مرغداري به استهلاك آنها اختصاص مي يابد و به سهم سود خالص افزوده مي گردد .
از هزينه هاي ثابت ديگر مرغداري ، هزينه مربوط به تعميرات است . بديهي است هرچه مصالح ساختمان ، مناسب و مرغوب باشد و ساختمان منطبق با اصول مهندسي ساخته شود ، مخارج ساليانه مربوط به تعميرات كمتر خواهد بود . ميتوان گفت هزينه تعميرات ساختمان رابطه ي معكوسي با مقدار سرمايه گذاري اوليه دارد . در شرايط استاندارد ، هزينه سالانه ي تعميرات ساختمان را 5/1 درصد سرمايه اوليه ساخت مرغداري در نظر مي گيرند . همچنين اگر وسايل و تجهيزات مرغداري از نوع مرغوب باشند ، هزينه سالانه ي تعمير وسايل را دو درصد سرمايه ي اوليه خريد وسايل منظور ميكنند .
از هزينه هاي ثابت ديگر ، سود سرمايه گذاري اوليه است كه مقدار آن در هر كشور متفاوت است و بستگي به شرايط اقتصادي جامعه دارد . اگر وضعيت سرمايه گذاري نامطلوب و ثبات اقتصادي كم باشد ، اين رقم را بالا در نظر مي گيرند ولي در شرايط ايده آل ، سود سالانه ي سرمايه گذاري اوليه را پنج تا درصد سرمايه اوليه منظور نموده و به عبارتي ، اين رقم را از سود خالص سالانه ، كسر ميكنند . سود سرمايه گذاري اوليه ي مرغداري در هر كشوري تقريباً با سود سپرده درازمدت بانكي برابري ميكند . براي ماليات هم عدد ثابتي در كشور ما وجود ندارد و حتي برخي از كارشناسان حسابداري ، اين مبلغ را در رديف هزينه هاي جاري مي آورند كه به نظر ميرسد در شرايط ناپايدار اقتصادي ، چنين محاسبه اي معقول تر است . به هر حال ، رقم اختصاص يافته براي ماليات سالانه نيز معادل يك يا چند دهم درصد از سرمايه گذاري اوليه ميباشد .
همان طور كه ملاحظه ميشود ، در صورتي كه ساختمان بطور اصولي ساخته شود و محل احداث آن نيز به درستي انتخاب شده باشد ، بخش  اعظمي از هزينه هاي ثابت مرغداري كاهش مي يابد و حتي اين امر سبب كاهش بعضي از هزينه هاي جاري از قبيل هزينه سوخت و روشنايي و تهويه نيز مي گردد .
در سالن هايي كه بر روي زمين هاي مناسب احداث ميشوند و در ساختمان آنها اصول مورد نظر رعايت مي گردد ، طيور رشد سريعتري دارند و اتلاف سرمايه و انرژي كمتر است و در نتيجه ، سود حاصله بيشتر است . براي رسيدن به اين منظور ، بايستي عمليات ساختماني طبق برخي اصول صورت بگيرد كه اهم آنها در پي آمده است .
الف پي ريزي ؛ پي ريزي درست هم موجب استحكام بنا ميشود و هم از نفوذ رطوبت به سالن جلوگيري مي نمايد . همچنين ضدعفوني ساختماني كه پي محكم دارد راحت تر است و نيز موش ، جوندگان ديگر و ساير جانوران موذي نمي توانند به داخل سالن نفوذ كنند ، چراكه پي ريزي درست و اصولي ، مانع حفر كانال توسط جانوران موذي مي گردد و از ايجاد شكستگي و ترك خوردگي در كف سالن و  ديوارها جلوگيري مي نمايد . بهترين تركيب براي بتن پي ، شامل يك قسمت سيمان ، دو قسمت ماسه ي شسته و چهار قسمت سنگريزه يا شن است . بهتر است عمق پي ، دستكم نيم متر و عرض آن ، حداقل دو برابر عرض ديوار ي باشد كه بر روي آن پي ، بنا ميشود . همچنين توصيه ميشود كه پي حداقل سي سانتي متر از سطح زمين ، بالاتر بيايد تا رطوبت نتواند به آساني در كف سالن نفوذ كند .
ب كف سالن ؛ با پي ريزي اصولي ، كف سالن تقريباً سي سانتي متر بالاتر از سطح زمين ساخته ميشود . گرچه ميتوان از انواع مصالح براي كف ساختمان استفاده كرد اما در ايران معمولاً كف سيماني ساخته ميشود كه تركيبي از يك قسمت سيمان ، 5/3 قسمت ماسه ي شسته و هفت قسمت شن است . حوضچه مخصوص مايع ضدعفوني در جلوي درهاي ورودي سالن ، بايد در موقع كف ريزي ساخته شوند . اين گونه كف هاي سيماني ، نسبت به انواع ديگر كف ، بهداشتي بوده و به آساني قابل نظافت ، شعله افكني و ضدعفوني كردن هستند و چنانچه شيب مناسبي داشته باشند ، مانع جذب و نفوذ رطوبت به داخل سالن ميشوند . با ريختن پوشال بر روي كف بتني ، بستر مناسبي براي پرندگان به وجود مي آيد . پرورش طيور بر روي بستر ، امكان دسترسي آنها را به مدفوع فراهم ميكند و پرندگان با استفاده از آن ، بخشي از ويتامين B12مورد نياز خود را تأمين مي نمايند .
توصيه شده است كه در مناطق مرطوب مانند گيلان و مازندران ، يك رديف نرده چوبي يا تور سيمي بر روي سرتاسر كف سالن قرار داد تا پرندگان با كف زمين در تماس مستقيم نباشند .
ج ديوارها ؛ ارتفاع و ضخامت ديوارها بستگي به ساختمان مرغداري دارد . معمولاً ارتفاع 3 تا 5/3 متري براي ديوار مرغداري مناسب است و بهتر است عرض ديوار ، دو آجر در نظر گرفته شود . اخيراً براي ساخت ديوار ، از بلوك هاي سيماني يا سفالي استفاده ميشود كه علاوه بر داشتن استحكام كافي ، با حبس هوا در فضاي خالي داخل بلوك ، نوعي عايق حرارتي نيز محسوب ميشود . چه ديوار از آجر ساخته شود و چه از بلوكهاي سيماني يا سفالي ، سطح داخلي و خارجي ديوارها بايد سيمانكاري شود تا علاوه بر زيبايي ظاهري ، منافذ آن پوشانده شود تا باد و سرما و همچنين حشرات و جانوران موذي ، امكان نفوذ به داخل ساختمان پيدا نكنند . همچنين سيمانكاري سطح داخلي ديوارهاي سالن مرغداري ، سبب ميشود تا سمپاشي ، ضدعفوني و ساير اقدامات بهداشتي ، راحت تر انجام بگيرد . گچكاري سطح داخلي ديوارهاي سالن ، علاوه بر داشتن مزاياي سيمانكاري ، سبب زيبايي بيشتر و روشنايي داخل سالن مي گردد و خلل و فرج باقيمانده بر روي سطح سيمانكاري شده را بطور كامل مي پوشاند .
د - سقف ؛ در مرغداري هاي كشور ما ، دو نوع سقف رايجتر است . يكي سقف شيرواني و ديگري سقف آجري . در نواحي سردسير كه نياز به برف روبي بيشتر است و نيز در مناطق مرطوب كه بارندگي زيادي وجود دارد ، سقف شيرواني رايجتر است . معمولاً در اين گونه سقف ها ، شيب خيمه ، يك به سه تا يك به چهار ميباشد و سقف به اندازه ي حدوداً يك متر از ديوارها به بيرون تجاوز ميكند . در اين صورت ، هم از نفوذ باران و برف به داخل سالن جلوگيري ميشود و هم به عنوان سايه بان ، از نفوذ آفتاب گرم تابستان به داخل مرغداري ، ممانعت به عمل مي آيد . سقف آجري يا طاق ضربي نيز در مناطق معتدل كشور ما رواج دارد و اگر اين نوع سقف با عايق رطوبتي آلومينيوم دار ، كه اصطلاحاً ايزوگام آلومينيوم دار گفته ميشود ، پوشانده شود ، هم مانع نفوذ آب به لايه هاي زيرين سقف مي گردد و هم با انعكاس دادن نور خورشيد ، مانع گرم شدن سقف و سالن ميشود . در سقف آجري يا طاق ضربي ، عرض سالن نمي تواند زياد باشد و ديوارها نيز عريض تر از حد معمول ساخته ميشوند تا تحمل مصالح سنگين چنين سقفي را داشته باشند .
هـ در و پنجره ؛ هرچه تعداد درها كمتر و ابعاد آنها كوچكتر باشد ، مطلوب تر است زيرا مانع نفوذ باد و هواي سرد به داخل سالن شده و از خروج حرارت سالن به بيرون جلوگيري ميشود . بلندي دو متر براي درها مناسب است و بهتر است عرض آن به اندازه اي باشد كه يك نفر كارگر بتواند با مقداري وسايل معمول ، از آن عبور نمايد . تعبيه پنجره ها براي تأمين نور و انجام تهويه ، لازم و ضروري است . معمولاً به ازاي 15 تا 18 متر مربع از كف سالن ، يك متر مربع پنجره در نظر مي گيرند . بهترين نوع پنجره ، آنهايي هستند كه حول محور افقي و به سمت پايين و بالا ، باز و بسته ميشوند ، زيرا با شكستن مسير وزش باد ، مانع توليد جريان شديد هوا يا كوران در داخل سالن ميشوند و نيز با تنظيم زاويه ي پنجره ها ، ميتوان هواي ورودي و خروجي را كنترل نمود . در برخي مناطق گرمسير ، شيشه هاي نزديك سقف را برميدارند و شيشه هاي پاييني را با رنگ ، تيره ميكنند و بدين وسيله در ماههاي گرم سال ، سالن را تا حدي خنك نگه ميدارند . بهتر است در مناطق گرمسير ، پنجره ها به سقف نزديك باشند تا سايه بان هاي شيرواني ، مانع نفوذ آفتاب گرم تابستان به داخل سالن گردند . در نواحي سردسير ، هرچه پنجره ها ، با حفظ ارتفاع معقول ، به كف سالن نزديك تر باشند ، بهتر است ، زيرا مقدار بيشتري از اشعه ي خورشيد به داخل سالن ميتابد و هواي سالن را گرم نگه ميدارد . براي پيشگيري از اتلاف گرما ، توصيه شده است كه در مناطق سردسير ، تعداد پنجره ها به حداقل ممكن كاهش يابد ، يعني به ازاي هر 18 متر مربع از مساحت مرغداري ، يك متر مربع پنجره تعبيه گردد .
همان گونه كه پيشتر نيز گفته شد ، اغلب سالن هاي مرغداري ، رو به جنوب يا شرق ساخته ميشوند تا بيشترين بهره مندي را از آفتاب داشته باشند ، به همين جهت پنجره ها بر روي ديوارهاي طولي سالن و طوري تعبيه ميشوند كه درست روبروي هم قرار نگيرند تا از كوران هوا يا جريان شديد باد جلوگيري شود .
همچنين بهتر است به جاي شيشه ، از طلق يا نايلون براي پنجره ها استفاده كرد ، زيرا با عبور نور خورشيد از شيشه ، اشعه ي فرابنفش آن جذب شيشه شده و به داخل سالن نمي رسد ، از اين رو پرندگان قادر به سنتز ويتامين D از پيش ساز اين ويتامين كه در چربي زيرپوستي وجود دارد ، نخواهند بود . البته چنانچه با وجود طلق يا صفحات نايلوني ، گرمايش سالن در زمستان مشكل باشد ، بايد از شيشه استفاده نمود . ناگفته نماند كه امروزه انواع ويتامين از جمله ويتامين D از طريق مكمل هاي ويتاميني به جيره طيور پرورشي افزوده مي گردند و اگر بنا به دلايلي استفاده از نور خورشيد براي سنتز ويتامين D مقدور نباشد ، نبايد نگران بروز علايم كمبود اين ويتامين بود .
نكته مهم ديگر آنست كه حتماً براي پنجره ها توري محكم و مناسبي نصب شود تا از ورود پرندگان و جانوران موذي به داخل مرغداري جلوگيري شود . بايد توجه داشت كه اندازه ي چشمه هاي توري ، نه بقدري ريز باشد كه جلوي جريان آزاد هوا گرفته شود و نه چندان بزرگ باشد كه پرندگان و ديگر جانوران از آن عبور كرده و داخل سالن شوند .
مطالب پيش گفته ، نكنه هاي باريك و كاربردي در انتخاب مكان و احداث ساختمان مرغداري پرورش طيور گوشتي هستند كه رعايت آنها بازدهي بالاتر و سود اقتصادي بيشتر را براي پرورش دهنده به همراه خواهد داشت و از مشكلات مديريتي و بهداشتي در طول دوران توليد خواهد كاست . 

 
منابع ( به ترتيب الفبا ) :
1-    اصول پرورش طيور ؛ تأليف دكتر مرادعلي زهري ؛ انتشارات دانشگاه تهران ؛ تهران 1372 ؛ صص 205 تا 251 .
2-    اصول علمي و عملي پرورش طيور ؛ تأليف دكتر جواد پوررضا ؛ انتشارات جهاد دانشگاهي دانشگاه صنعتي اصفهان ؛ چاپ دوم 1374 ؛ صص 180 تا 199 .
3-    بهداشت و مديريت طيور ؛ تأليف ديويد ساينزبري ؛ ترجمه دكتر محمدحسن بزرگمهري فرد ، دكتر حسين حسيني و دكتر ريما مرشد ؛ انتشارات پريور ؛ تبريز 1384 ؛ صص 61 تا 95 .
4-    پرورش طيور گوشتي ؛ تأليف دكتر مرادعلي زهري ؛ انتشارات دانشگاه تهران ؛ 1370 ؛ صص 179 تا 193 .
5-    راهنماي كامل پرورش طيور ؛ تأليف مك او نورث و دونالد دي بل ؛ ترجمه دكتر محمدحسن فرخوي ، مهندس تقي خليقي سيگارودي و دكتر فريدون نيك نفس ؛ انتشارات واحد آموزش و پژوهش معاونت كشاورزي سازمان اقتصادي بنياد شهيد انقلاب اسلامي ؛ تهران 1371 ؛ صص 85 تا 216 .
6-Animal production and management ; R. Kirby Barrick and Hobart L. Harmon ; Mc Graw-Hill Book Company ; United States of America ; 1988 ; pp. 307 – 324 . 
7-The importance of a good start in life ; International Poultry Production ; Volume 13 ; Number       7 : 13 – 14 . 
                                                                                     
 


راهنمائي هاي خاص براي بخار دادن در جوجه كشي ها

تخم مرغها را بلافاصله پس ازتخمگذاري بخار دهيد .غلظت ×3 فرمالئيد براي 20 دقيقه در حدود 5/97 تا 5/99 درصد ازارگانيسم هاي روي تخم مرغهاي با پوسته قهوه اي و95 تا 5/98 درصد از ارگانيسم هاي روي تخم مرغهاي با پوسته سفيد را مي كشد .احتمالاً اين اختلاف بخاطر ضخيم تر بودن كوتيكول تخم مرغهاي قهوه اي است كه گاز بيشتري را به خود جذب مي نمايند .

چون جمعيت ارگانيسم هاي روي پوسته تخم مرغ در تابستان بيش از زمستان است، در فصول مختلف غلظت گاز مورد استفاده بايد متفاوت باشد.در تابستان درصد بيشتري ارگانيسم بايد كشته شوند و همچنين نوع ارگانيسم ها در اين دو فصل با هم متفاوت است .

بخاردادن سترها
. تخم مرغهاي طبيعي احتياج به بخاردادن در ستر(1 تا 19 روزگي) ندارند، ولي اگردر ستر تخم مرغي شكسته باشد، بخاردادن لازم مي شود .ولي بعضي مالكين هچري بطور منظم بخش انكوباتو را حدوداً يكبار در هفته بخارمي دهند .گاز فرمالدئيد براي جنين رشد يافته (بخصوص بين سنين 96-24 ساعت و در زمانيكه جوجه بر پوسته نوك مي زند) سمي است .اولين ساعات رشد، دوره بحراني زندگي جنين است .

براي جلوگيري از ضعيف شدن جنين تخم مرغها فقط يا بار و بلافاصله پس از قرار گرفتن در ستر بايد بخار ببينند .وقتي در يك ستر چندين تخم مرغ مي گذارند، يكبار بخار دادن اوليه تخم مرغها در ستر نبايد بين 96-24 ساعت تخم مرغهاي قبلي باشد . تخم مرغها بايد با قدرت ×2 بمدت 20 دقيقه در شرايظ خاموش بودن تهويه بخار ببينند .

بخاردادن جوجه ها
.عموماً بخاردادن جوجه ها توصيه نمي شود ولي با شيوع عفونت بندناف در هچري ممكن است براي كنترل بيماري بخاردادن لازم شود، بخار فرمالدئيد رنگ كرك بدن جوجه ها را پرتقالي تيره مي كند كه خريدار متوجه آن خواهد شد .بخاردادن جوجه ها تنهادر موارد اضطراري و لازم بايد انجام شود .

بخار دادن بين هچها
. بعد از برداشت جوجه ها، هچرها و سيني ها و سالن هچر و سالن شستشو بايد با گاز فرمالدئيد با غلظت معين شده در جدول 2-9 بخار داده شود .

بخار دادن كاميونهاي حمل جوجه
. چون بالا بردن درجه حرارت و رطوبت كاميون حامل جوجه ها در زمان بخار دان مشكل است بايد در اين موارد غلظت گاز فرمالدئيد رابه ×5 افزايش داد .تمام قسمتهاي ماشين را بايدابتداتميزنمايند وتوصيه مي شودكه يك چادر روكش براي ماشين بسازند كه همه ماشين و شاسي را بپوشاند .بخاردادن را مي توان با كشيدن چادر روي كاميون كامل كرد .ضد عفوني كردن واگن سرپوشيده بايد با دقت و بطور كامل انجام گيرد .بعضي هچريها پاركينگ سرپوشيده خاصي براي كاميون دارند كه بعنوان محل بخار دادن كاميون نيزاستفاده ميشود .


منبع مورد استفاده : راهنماي كامل پرورش طيور ، تاليف مك.او.تورث و دونالد دي بل ، ترجمه دكتر محسن فرخوي ، مهندس تقي خليقي سيگارودي ، دكتر فريدون نيك نفس، انتشارات واحد آموزش و پژوهش معاونت كشاورزي سازمان اقتصادي كوثر، تهران، چاپ سوم، بهار 1375.

(استفاده از مطالب فوق با ذكر منبع بلامانع است)
پيوندهاي وي‍ژه


ضرورت تأمين شرايط بهداشتي و رفاهي در سالن پرورش جوجه هاي گوشتي


دكتر سيدرضا ديباور
 
 ( رئيس شبكه دامپزشكي شهرستان هشترود ، آذربايجان شرقي )
 
اولين گام در راه رسيدن به شرايط آرماني در پرورش طيور ، انتخاب مكان مناسب براي احداث مرغداري و رعايت برخي اصول در ساختمان آنست . هدف از رعايت چنين اصولي در احداث ساختمان مرغداري نيز، آن است كه شرايط بهداشتي و رفاهي براي طيور تأمين ‌گردد. برخي از مهمترين اين شرايط به شرح ذيل مي‌باشد:
الف: مساحت و فضا؛ تعيين مساحت لازم براي پرندگان پرورشي، در بازدهي بهينه توليد، اهميت بسزايي دارد، زيرا تراكم بيش از حد طيور در واحد سطح موجب مي‌شود كه آنها از آب و دان و هوا و روشنايي به اندازه كافي بهره‌مند نشوند و در نتيجه عدم يكنواختي در گله بوجود بيايد و پرندگان ضعيف و كم جثه، سريع‌تر به بيماري مبتلا شوند و در صورت اشاعة بيماري در ميان پرندگان، به علت تراكم بالاي طيور، كنترل و مهار بيماري، مشكل و چه بسا ناممكن مي‌شود. از سوي ديگر، قرار دادن فضاي اضافي در اختيار پرندگان از نظر اقتصادي، مقرون به صرفه نيست و هزينه‌هاي ساختمان و مخارج جاري از قبيل سوخت و آب و برق به مقدار كمتري از وزن زنده، سرشكن شده و در نتيجة هزينة توليد افزايش پيدا مي‌كند.
مقدار فضايي كه در اختيار طيور پرورشي قرار مي‌گيرد، بستگي به آب و هواي منطقه، نوع ساختمان و عايق‌بندي آن، نوع سيستم پرورشي و تهويه سالن دارد. در كشور ما كه سيستم پرورشي بر روي بستر رواج دارد و تهويه سالن‌ها ايده‌آل نيست، بهتر است كمي فضاي اضافي در اختيار طيور گذاشت. از اينرو توصيه مي‌شود در سنين يكروزگي تا شش هفتگي، 20 قطعه جوجه گوشتي در هر مترمربع و در سنين شش هفتگي تا آخر توليد، ده قطعه در هر مترمربع پرورش يابند.
در كشور ما سيستم باز كه در آن، تهويه متكي به جريان طبيعي هواست، براي پرورش طيور گوشتي رواج دارد. در اين نوع سالن‌هاي مرغداري، پنجره‌ها در دو ديوار طولي سالن و هواكش‌ها در يكي از ديوارهاي عرضي سالن نصب مي‌شوند. در اينگونه سالن‌ها، بهتر است عرض ساختمان در حدود 12 متر باشد و طول ساختمان، بسته به ظرفيت سالن، متغير است. مثلاً اگر ظرفيت سالن ده هزار قطعه باشد و بخواهيم در هر مترمربع از مساحت سالن، ده قطعه جوجه گوشتي پرورش دهيم، مساحت اين سالن يكهزار مترمربع خواهد بود. چنانچه عرض سالن 12 متر باشد، طول سالن نيز تقريباً 83 متر مي‌باشد. اما در شرايط ساختماني مرغداري‌هاي كشور ما، كه تهويه به طور كامل انجام نمي‌شود و هواكش‌ها قدرت مكش كافي ندارند و به تعداد لازم در ديوار عرضي سالن، تعبيه نمي‌شوند، بهتر است طول سالن از 65 متر تجاوز ننمايد، در اين صورت مي‌توان عرض سالن را تا 15 متر افزايش داد ولي بهتر است عرض سالن، بيشتر از 15 متر نباشد زيرا در اين صورت جريان طبيعي هوا از راه پنجره‌ها، به سختي انجام مي‌شود. ارتفاع 5/2 متر براي ديوارها مناسب است و وجود سقف گنبدي يا شيرواني، فضاي بيشتري در داخل سالن بوجود مي‌آورد. در مناطق گرمسير مي‌توان ارتفاع سقف را بالاتر از اين اندازه در نظر گرفت ولي به طور معمول، بهتر است در مورد سقف‌هاي شيرواني، شيب خيمه تا باشد و يك متر از شيرواني از لبة ديوارها به بيرون تجاوز كند تا هم آب برف و باران به داخل سالن نفوذ ننمايد و هم اينكه با ايجاد سايه‌بان بر روي پنجره‌ها، از تابش آفتاب سوزان تابستان به داخل سالن جلوگيري مي‌شود.
ساختن سالن‌هاي بزرگ و پرورش تعداد زيادي پرنده در يك واحد مرغداري، هر چند مقرون به صرفه اقتصادي است ولي چون در كشور ما، اصول مهندسي ساختمان مرغداري، به طور كامل رعايت نمي‌شود و به بهداشت و قرنطينه و امنيت زيستي توجه كامل نمي‌گردد، پرورش تعداد زياد پرنده در يك سالن، اين خطر را دارد كه كنترل بيماري در گله طيور، كاري به مراتب دشوار ميشود. متخصصان صنعت مرغداري، پيشتر معتقد بودند كه ظرفيت 3000 تا 5000 قطعه براي سالن‌هاي معمولي كشور ما مناسب است، اما امروزه با افزايش سطح آگاهي مرغداران و رعايت بيشتر اصول بهداشتي و مديريتي، ساخت واحدهاي ده هزار قطعه‌اي توصيه مي‌گردد كه هم پرورش طيور گوشتي در واحد سطح، صرفه بيشتري داشته باشد و هم در صورت بروز بيماري، چه عفوني و چه متابوليك، كنترل و مهار بيماري ممكن باشد و تلفات تا حد امكان كاهش داده شود.
در كشورهاي پيشرفته‌اي كه صنعت مرغداري در آنها توسعه و تكامل يافته است، حتي يكصدهزار قطعه مرغ گوشتي در يك واحد پرورش و زير يك سقف نگهداري مي‌شوند. بديهي است چنين سالن‌هايي از نظر اصول مهندسي ساختمان، انتخاب مصالح، عايق كاري، تهويه مكانيكي و الكتريكي، مطابق با استاندارد ساخته مي‌شوند.
گاهي محدوديت فضاي سالن و به ويژه طول ساختمان مرغداري، به خاطر نصب دانخوري‌هاي اتوماتيك است. بايد قبل از احداث ساختمان مرغداري، در مورد طول زنجير دانخوري اتوماتيك تصميم گرفت. معمولاً در سالن‌هايي كه دانخوري اتوماتيك نصب مي‌شود، هاپر يا مخزن دان در وسط سالن تعبيه مي‌گردد.
همچنين بايد توجه داشت كه نگهداري تعداد زيادي پرنده در واحد سطح، خطر همنوع‌خواري يا كانيباليسم[1] و خوردن پر[2] را در بين طيور افزايش مي‌دهد. در مواقعي كه برخي بيماريها مانند آسيت يا آب آوردگي شكم و نيز عارضه همنوع‌خواري در ميان پرندگان شايع مي‌گردد، براي كاستن از تراكم و تبعات ناشي از آن، تعدادي از طيور را از سالن خارج مي‌كنند و به اصطلاح «جاگشايي» مي‌نمايند تا مقدار اكسيژن و سطح به ازاي واحد وزن زنده افزايش پيدا كند.
با اين اوصاف، تأمين سطح و فضاي كافي و مناسب، يكي از مهمترين اهدافي است كه در تأسيس سالن مرغداري در نظر گرفته مي‌شود و شاخصه‌هاي ديگر، از جمله تهويه، حرارت و رطوبت نيز از مؤلفه مهم فضا و تراكم متأثر مي‌شوند.
ب ـ تهويه؛ با توجه به تراكم بالاي پرندگان در واحد پرورشي، تهويه اهميت بسزايي در بازده مطلوب توليد دارد. متابوليسم يا سوخت و ساز در بدن پرندگان، نسبت به جانوران ديگر، بيشتر است و به همين دليل، مقدار اكسيژن مورد نياز براي واحد وزن، نسبت به دامهاي ديگر، بالاتر مي‌باشد.
جدول 1ـ مقدار هواي مورد نياز در هر ساعت به ازاي واحد وزن در
انواع مختلف جانوران
 
نوع يا گونه جانور
ليتر هواي مورد نياز
براي هر كيلوگرم وزن
انسان
1/0
بز
2/0
خرگوش
4/0
ماكيان
5/0
خوكچه هندي
6/0
 
همانگونه كه از جدول بالا برمي‌آيد، در زمان معين و در واحد وزن، ماكيان پنج برابر بيشتر از انسان نياز به هوا و اكسيژن دارد. مي‌دانيم كه 21 درصد هواي آزاد از اكسيژن تشكيل شده است. برابر پژوهشي كه در دانشگاه اوترخت[3] كشور هلند انجام شده، يك مرغ تخمگذار نژاد هلندي[4] به وزن سه كيلوگرم، روزانه به 60 ليتر اكسيژن نياز دارد و در مدت 24 ساعت، 48 ليتر دي‌اكسيدكربن و 90 گرم آب دفع مي‌كند.
در سالن‌هاي مرغداري، در اثر واكنش باكتريها بر روي مدفوع طيور، گاز آمونياك توليد مي‌شود كه اين مقدار در سالن‌هايي كه بستر مرطوب دارند، بيشتر است. در سالن‌هايي كه رطوبت آنها بيشتر از هفتاد درصد باشد، مقدار آمونياك توليد شده، از حد مجاز فراتر مي‌رود و چنانچه تهويه سالن به طور كامل انجام نشود، تجمع گاز آمونياك موجب مسموميت و تلفات پرندگان مي‌شود. اگر آمونياك هواي سالن به 30 قسمت در ميليون (پي‌پي‌ام) برسد، سبب سوزش چشم انسان مي گردد و اگر اين مقدار به پنجاه پي پي ام برسد، موجب ريزش اشك مي‌شود. بنابراين توصيه شده است كه غلظت آمونياك در هواي مرغداري از 25 پي‌پي‌ام تجاوز ننمايد.
اكسيژني كه از ريه‌ها جذب خون مي‌شود، براي سوخت و ساز بدن بكار مي‌رود و در نتيجة فعل و انفعالات انجام شده دي‌اكسيدكربن و آب از بدن دفع مي‌گردد. آبي كه از بدن تبخير و دفع مي‌شود و گاز دي‌اكسيدكربن دفع شده، هواي سالن را براي پرندگان، غيرقابل تنفس مي‌نمايد. همچنين تجمع بخار آب در هواي سالن، موجب افزايش رطوبت سالن و بستر مي‌شود و گاز آمونياك زيادتري توليد مي‌گردد و اين چرخه معيوب، همچنان ادامه پيدا مي‌كند. بنابراين بايستي با تهويه مناسب، از توليد و تجمع گازهاي مضر در سالن پيشگيري نمود.
از گازهاي زيان‌بار ديگر مرغداري، دي‌اكسيدكربن مي‌باشد كه اگر غلظت آن در هواي سالن به 5/1 درصد برسد، تنفس پرندگان، سريعتر و عميق‌تر خواهد شد و اگر غلظت آن بيشتر از 3 درصد باشد، تنگي نفس در طيور مشاهده مي‌گردد. بهتر است با انجام تهوية مناسب، غلظت اين گاز را كمتر از يك درصد نگه داشت.
با تهوية طبيعي يعني استفاده از پنجره‌ها و تهوية مكانيكي يعني نصب هواكش، هم مي‌توان اكسيژن مورد نياز پرندگان را تأمين نمود و هم از تجمع گازهاي مضري مانند آمونياك، دي‌اكسيدكربن، متان و سولفيد هيدروژن در هواي سالن پيشگيري كرد.
هدف از تهويه نيز آن است كه اكسيژن لازم در اختيار پرندگان گذاشته شود، گازهاي زيان‌آور از محيط سالن خارج گردد، ‌رطوبت بستر و فضاي مرغداري در حد مطلوب نگه داشته شود و بوي ناخوشايند ناشي از تخمير فضولات از سالن بيرون برود.
 
جدول 2ـ  مقدار مجاز اكسيژن و مقدار كشنده گازهاي مضر در مرغداري
 
نوع گاز
ميزان كشنده
به درصد
ميزان مجاز
 به پي‌پي‌ام
اكسيژن
كمتر از 6
ــ
دي‌اكسيدكربن
بيشتر از 30
10000
متان
بيشتر از 5
50000
سولفيد هيدروژن
بيشتر از 05/0
40
آمونياك
بيشتر از 05/0
25
 
تهويه مناسب در پيشگيري از بيماريهاي تنفسي مانند CRD يا بيماري كمپلكس تنفسي، نقش بسزايي دارد. طبق نتايج يك مطالعه كه مدتها پيش از ده آزمايشگاه تشخيص بيماريهاي طيور واقع در ايالات متحده بدست آمد، مشخص گرديد كه بزرگترين عامل تلفات در ميان طيور، بيماري CRD مي‌باشد و همانگونه كه مي‌دانيم تهويه ناقص، مهمترين عامل زمينه‌ ساز اين بيماري است. طبق نتايج اين تحقيق، 17 درصد تلفات طيور مربوط به اين بيماري بوده است. گرچه در كشور ما، پژوهش جامعي در اين خصوص انجام نشده ولي با توجه به نقص تهويه در اغلب مرغداري‌ها، مي‌توان حدس زد كه علت نيمي از بيماريهاي كشنده طيور، به تهويه ناقص و غيراصولي سالن‌هاي پرورش طيور مربوط مي‌شود. البته بايد بيماريهاي متابوليك ديگر مانند آسيت يا آب آوردگي محوطه بطني را نيز به اين فهرست افزود و آنگاه به اهميت تهويه صحيح و اصولي در كاهش تلفات پرندگان و افزايش راندمان توليد پي برد.
اين نكته را نيز نبايد از نظر دور داشت كه تهويه درست موجب كاهش رطوبت سالن و بستر مي‌گردد و بيماريهاي ناشي از مرطوب بودن بستر، مانند اسهال شكلاتي پرندگان يا كوكسيديوزيس به اين طريق كنترل مي‌گردد. همچنين تهوية مناسب موجب تنظيم درجه حرارت سالن مي‌شود و از بيماريهايي كه زمينه‌ساز پيدايش آنها گرما يا سرماي مفرط هواست، پيشگيري مي‌گردد. با اين اوصاف و با در نظر داشتن طيف گسترده‌اي از بيماريها كه به وسيلة تهوية صحيح مهار مي‌شوند يا به واسطة تهوية ناقص به وجود مي‌آيند، مي‌توان به جرأت ادعا نمود كه در مرغداري‌هاي گوشتي كشور ما، نيمي از تلفات طيور، به تهويه ناقص سالن مربوط مي‌شود.
طبق تحقيقات صورت گرفته بر روي ماكيان، به ازاي هر كيلوگرم وزن بدن، 06/0 مترمكعب هوا در هر دقيقه لازم است. البته مقدار هواي لازم براي پرندگان نژادهاي پرخور و سنگين، كمي بيشتر از اين مقدار مي‌باشد. همچنين به ازاي بيست مترمربع از مساحت سالن يك مترمربع پنجره در نظر مي‌گيرند. پنجره‌ها بر روي ديوارهاي طولي سالن طوري قرار مي‌گيرند كه درست روبروي هم نباشند تا از ايجاد جريان شديد هوا يا كوران جلوگيري شود، از اينرو بهتر است در ديوار ضلع جنوبي ساختمان، پنجره‌ها را نزديك كف و در ديوار ضلع شمالي، پنجره‌ها را نزديك سقف تعبيه نمود. با اين كار، هم آفتاب بيشتري در طول روز به داخل سالن مي‌تابد و هم از جريان شديد هوا جلوگيري مي‌شود. جهت باز شدن پنجره‌ها نيز بايد رو به بالا باشد تا اينكه هواي وارد شده از پنجره‌ها، پس از برخورد به سقف سالن و گرم شدن، پايين برود و در اختيار پرندگان قرار بگيرد. در سالن‌هاي مرغداري رايج در ايران كه سيستم تهوية‌ باز اجرا مي‌شود، با افزايش سن پرندگان، متابوليسم بدن آنها زيادتر شده و هواي مورد نياز براي تنفس و سوخت و ساز نيز افزايش پيدا مي‌كند. در اين صورت، از تهوية مصنوعي يا مكانيكي استفاده مي‌گردد. طبق محاسباتي كه تجربه و آزمايش، درستي آنها را ثابت نموده است، با تقسيم طول سالن به عرض آن، تعداد هواكش‌هاي مورد نياز بدست مي آيد و سپس با محاسبه مقدار هواي مورد نياز در سالن، ظرفيت هر هواكش مشخص مي‌گردد. به عنوان مثال، اگر طول سالن 65 متر و عرض آن 15 متر باشد، تقريباً چهار عدد هواكش براي اين سالن مورد نياز مي‌باشد. اگر ظرفيت اين سالن، ده هزار قطعه و وزن متوسط هر پرنده، دو كيلوگرم باشد، كل وزن زندة طيور سالن 20000 كيلوگرم خواهد بود. با توجه به اينكه به ازاي هر كيلوگرم وزن زنده ماكيان، 06/0 مترمكعب هوا در هر دقيقه لازم است، براي همه طيور سالن ياد شده 1200 مترمكعب هوا در هر دقيقه مورد نياز مي‌باشد. بنابراين براي چنين سالني، چهار عدد هواكش كه قدرت مكش هر يك 300 مترمكعب در دقيقه باشد، بايد نصب گردد.
توصيه مي‌شود كه در تهويه طبيعي، نسبت ورود هوا به خروج آن، كمتر از دو به يك نباشد و همچنين در تهويه مكانيكي نسبت ورود هوا به خروج آن، كمتر از سه به يك نباشد. همچنين رعايت اين نكته كه تعداد هواكش‌ها از تقسيم طول سالن به عرض آن حاصل مي‌شود، سبب مي‌گردد كه حداكثر تعداد هواكش‌ها در سالن‌هاي استانداردي كه نسبت طول به عرض آن، حتي به هشت مي‌رسد، زياد نباشد و با اين حساب، حداكثر هشت عدد هواكش در سالن تعبيه شود، زيرا هواكش‌هاي با قطر كم و سرعت زياد، معمولاً صداي بلندي دارند به ويژه در هنگام شروع به كار، غرش ترسناكي ايجاد مي‌كنند كه موجب ايجاد ترس و تنش در پرندگان مي‌گردد.
ج ـ ‌حرارت؛ پرندگان، جانوراني خونگرم[5] هستند كه مي‌توانند دماي بدنشان را در محدودة معيني ثابت نگه دارند. دماي بدن طيور از 6/40 تا 7/41 درجه سانتي‌گراد متغير است. چون طيور بطور پيوسته فعاليت عضلاني و متابوليكي دارند و اين فعاليت‌ها توليد حرارت مي‌كنند، بنابراين بايد حرارت توليد شده در بدن با حرارت دفع شده از بدن، مساوي باشد، در غير ا ين صورت دماي بدن پرنده بالا مي‌رود. براي اينكه حرارت بدن دفع شود، بايد دماي محيط، اندكي كمتر از دماي بدن پرنده باشد. توانايي طيور در دفع حرارت بدن، بيشتر تحت تأثير دماي سطح پوست قرار دارد تا دماي داخلي بدن. وقتي دماي محيط كاهش پيدا مي‌كند، مويرگ‌هاي پوست منقبض شده، جريان خون در آنها كاهش يافته و در نتيجه، دفع حرارت از بدن، تقليل مي‌يابد. در حالي كه اگر حرارت محيط بالا برود، مويرگ‌هاي پوست منبسط مي‌شوند و جريان خون در آنها افزايش مي‌يابد و در نتيجه حرارت بدن، راحت‌تر دفع مي‌گردد. اگر دماي محيط، به قدري بالا برود كه حرارت بدن قادر به دفع از راه پوست نباشد، مكانيسم ديگري به نام « له‌له زدن»[6] فعال مي‌گردد كه طي آن هواي بيشتري در تماس با دستگاه تنفسي و ريه‌ها قرار مي‌گيرد و چون هواي وارده، رطوبت كمتري نسبت به رطوبت بدن دارد، رطوبت سطح مخاط تنفسي، تبخير شده و سبب مي‌گردد پرنده احساس خنكي نمايد. در شرايطي كه رطوبت سالن در حد متوسط باشد و دماي هوا از 29 درجه سانتي‌گراد بالاتر رود، پرنده براي دفع حرارت بدن، شروع به له‌له زدن مي‌كند. افزايش تعداد تنفس، با از دست دادن آب بدن همراه است و پرنده براي جبران آب دفع شده از بدن، آب بيشتري مي‌نوشد و به اين ترتيب، باز هم با تبخير آب مخاط تنفسي، پرنده احساس خنكي مي‌نمايد.
وقتي با افزايش دماي محيط، درجه حرارت بدن پرنده بالا مي‌رود، مصرف غذا كاهش پيدا مي‌كند تا حرارت حاصل از سوخت و ساز مواد غذايي نيز كمتر شود و به اين ترتيب در دماي بالاي محيط و با كاهش مصرف غذا، رشد و توليد پرنده، كاهش پيدا مي‌كند. همچنين در دماي بالا و در شرايط استرس گرمايي كه اخذ غذا پايين مي‌آيد، سهم چربي جيره را بايد افزايش داد تا از اين طريق، انرژي بيشتري در واحد وزن جيره تأمين گردد و كاهش اشتها، آسيب كمتري به رشد و توليد پرنده وارد نمايد.
در آب و هواي گرم، تحرك پرنده نيز كاهش مي‌يابد تا فعاليت عضلاني و خوردن غذا، منجر به توليد حرارت بيشتر نشود. براي همين، در هواي گرم، پرندگان در سطح سالن، فعاليت كمتري دارند و معمولاً مي‌نشينند.
دماي مناسب براي جوجه‌هاي يك‌روزه در حدود 32 تا 35 درجه سانتي‌گراد است و به مرور كه پرها رشد مي‌كنند، مي‌توان هر هفتهc  ْ3 از دماي سالن كم كرد تا درجه حرارت محيط به دامنه 13 تا 16 درجه سانتي‌گراد برسد. به تدريج كه سن پرندگان بالا مي‌رود، دماي مطلوب محيط براي نگهداري آنها كاهش مي‌يابد، به طوري كه بهترين دما براي مرغان تخمگذار در حال توليد، حدوداً 12 تا 13 درجه سانتيگراد مي‌باشد. همچنين شبها كه فعاليت پرندگان كاهش مي‌يابد،‌نياز به دماي بالاي محيط دارند ولي روزها كه تحرك و اخذ غذا بيشتر است، به حرارت محيطي كمتري احتياج دارند. از اينرو توصيه مي‌شود كه دماي سالن پرورش طيور گوشتي بالغ، شب‌ها در حدود c  ْ17 و روزها c  ْ15 نگه داشته شود.
 
جدول 3ـ دماي مناسب سالن براي جوجه‌هاي گوشتي در سنين مختلف
 
سن پرنده
 به هفته
دماي مناسب سالن به
درجه سانتي‌گراد
1
35-32
2
30
3
26
4
23
5
20
6 و بعد
16-13
 
در برخي مرغداري‌هاي گوشتي كشور ما، جوجه‌هاي يك روزه را زير يك منبع حرارتي به نام « مادر مصنوعي» گرد هم مي‌آورند و آب و دان را در خارج از محوطة گرمايشي مادر مصنوعي قرار مي‌دهند. جوجه‌هايي كه براي گرم كردن خود، زير مادر مصنوعي جمع مي‌شوند، نمي‌توانند به آب و دان دسترسي داشته باشند و چه‌بسا به همين علت مي‌ميرند. در يك مطالعه كه در بخش طيور دانشگاه كمبريج انگلستان انجام شد، نشان داده شد كه در گلة جوجه‌هاي يك روزة گوشتي، علت اصلي مرگ و مير در چند روز اول، محروميت از آب و غذا بوده است. اين نتيجه هم در سيستم پرورش قفس و هم بستر، صادق مي‌باشد. بنابراين تأمين حرارت مناسب به همراه آب و دان كافي، اولويت اصلي در مورد جوجه‌هاي يك روزه گوشتي است. بر اين اساس، جوجه‌هايي رشد اوليه خوبي خواهند داشت كه فضاي گرم وسيع‌تري در اختيار داشته باشند، تا بدون واهمة سرما، در جستجوي آب و دان، آزادانه گردش كنند. امروزه نوعي مادر مصنوعي تابشي، وجود دارد كه اين امكان را براي جوجه‌هاي يك روزه فراهم مي‌كند كه در دامنه گرم وسيع‌تري به سراغ آب و غذا بروند. از سوي ديگر، آب و دان بايد در ظرف‌هاي متعدد و به تعداد كافي و در فواصل مناسب، در دسترس جوجه‌ها باشد.
در روش قديمي گرمايش سالن براي جوجه‌هاي يك روزه، مادرهاي مصنوعي را در ارتفاع يك متري از كف سالن نصب مي‌كردند تا گرماي نسبتاً يكنواختي در سراسر سالن ايجاد شود. در روش جديد گرمايش، هدف، گرم كردن فضاي بيشتري از سالن و كاستن از سرعت جريان هوا مي‌باشد. براي اين منظور، از نوع جديد مادر مصنوعي تابشي استفاده مي‌شود كه دماي آن با ترموستات قابل كنترل بوده و تنظيم ارتفاع آن، سبب راحتي استفاده مي‌گردد. از اين نوع منبع حرارتي تابشي مي‌توان براي بقية دورة پرورشي نيز استفاده كرد ولي در مرغداري‌هاي كشور ما، استفاده از هيتر گازي يا چهارشاخه نفتي يا گازوئيلي رايج‌تر است كه متأسفانه چهارشاخه با سوختن ناقص و توليد گاز منوكسيدكربن و كاهش اكسيژن هواي تنفسي در سالن، مشكلات عديده‌اي به وجود مي‌آورد. همچنين با خشك كردن هوا و كاستن رطوبت، سبب كژكاري‌ها و اختلالات گوناگون مي‌شود و زمينه را براي خودخوري و كانيباليسم فراهم مي‌كند و چه بسا كارشناس ناآگاه را به تشخيص نادرست علت اين پديده، از قبيل كمبود متيونين و پروتئين جيره سوق مي‌دهد يا اينكه به غلط، دان را در مظان كمبود نمك يا فيبر قرار مي‌دهد و حال آن كه ريشة‌ اصلي همنوع‌خواري در سطح گله، همانا خشكي هوا يا كمبود رطوبت است كه از چهار شاخة نفتي يا گازوئيلي ناشي مي‌شود. با وجود اين، دميدن هواي گرم در سالن، به دليل سادگي تجهيزات و راحتي كاربرد و هزينة نسبتاً كم، روش رايج براي گرمايش سالن در طول دوره پرورش جوجه‌هاي گوشتي به شمار مي‌رود.
بايد توجه داشت كه در كنار هدف اصلي از گرمايش سالن كه بالا بردن دماست، رطوبت از حد مطلوب پايين‌تر نرود. همچنين بايد دقت نمود كه هرگونه تغيير دما، تدريجي باشد تا گله بتواند با آن مطابقت پيدا كند و به دماي جديد، به اصطلاح « آداپته[7]» شود. اگر تهويه سالن، ايده‌آل باشد، با رساندن دماي سالن به دامنة 16-13 درجه سانتي‌گراد، بهترين راندمان توليد براي طيور گوشتي در سنين سه تا نه هفتگي بدست مي‌آيد.
د‌ ـ رطوبت؛ كنترل رطوبت در سالن‌هاي پرورش جوجه‌هاي گوشتي، اهميت شاياني در رشد، سلامت و بازده توليد پرندگان دارد. اگر رطوبت از حد معمول كمتر باشد، گردوغبار توليد شده سبب ايجاد بيماريهاي تنفسي و سهولت انتشار بيماريهاي عفوني ديگر در سالن مي‌گردد. اگر رطوبت هواي سالن، از حد معمول فراتر باشد و به تبع آن، رطوبت بستر نيز زياد باشد، بيماريهاي ميكروبي و انگلي راحت‌تر انتشار مي‌يابند زيرا عوامل اين بيماريها در رطوبت بالا، بهتر رشد مي‌كنند؛ سرايت كوكسيديوز يا اسهال شكلاتي در بستر مرطوب، نمونه بارزي از اين شرايط است.
رطوبت سالن از دو راه حاصل مي‌شود، يكي رطوبت مدفوع و ديگري رطوبت هواي تنفسي. تنها راه كاستن از رطوبت هوا و به دنبال آن، كاستن از رطوبت بستر، افزايش سرعت و ميزان تهويه است. علاوه بر تهويه بايد بستر را طوري مديريت كرد تا رطوبت آن، بالا نرود و اين كار به روش صحيح تغذيه طيور و ممانعت از نوشيدن آب زياد و كاستن از رطوبت مدفوع برمي‌گردد. مدفوع تازه 80ـ70 درصد رطوبت دارد. مي‌دانيم كه طيور پرورشي در شرايط عادي، به ازاي هر واحد وزني دان مصرفي، دو واحد وزني آب مي‌خورند و 65 ـ60 درصد از اين آب، به شكل رطوبت مدفوع، از بدن خارج مي‌شود. با اين حساب، اگر پرنده‌اي يكصدگرم دان بخورد و دويست گرم آب بنوشد، در دماي c ْ21، تقريباً 130ـ120 گرم آب، از مدفوع آن پرنده در آن مدت معين دفع مي‌شود.
در زمستان افزايش ميزان و سرعت تهويه، به منظور كاستن از رطوبت هوا، مشكل است، چون اين امر مستلزم باز كردن پنجره‌ها و افزايش سرعت هواكش‌هاست و اين كار، خطر سرما خوردگي پرندگان را به همراه دارد. از سوي ديگر در زمستان، هواي بيرون كه وارد سالن مي‌گردد ، رطوبت بالايي دارد و كمك چنداني به كاهش رطوبت هواي سالن نمي‌كند. تنها كار مناسب در زمستان، اين است كه براي كم كردن رطوبت هواي سالن، علاوه بر افزايش تهويه، حرارت را نيز بالا برد تا بدين طريق و با گرم شدن هوا و افزايش تبخير، رطوبت سالن كاهش يابد. در زمستان، رطوبت 75 درصد براي هواي سالن مناسب است. مهمترين عواملي كه موجب افزايش رطوبت مي‌شوند، از اين قرار مي‌باشند: 1ـ مصرف آب، بالا باشد كه اين امر مي‌تواند علل گوناگوني داشته باشد، از جمله: پايين بودن انرژي جيره و مصرف زياد دان، مصرف دان به صورت پلت، زياد بودن نمك جيره و گرماي هوا. 2ـ رطوبت نسبي هواي سالن بالا باشد كه خود، ناشي از سرما يا افزايش رطوبت بستر به دلايل ذكر شده در بند قبلي است. 3ـ آب آشاميدني، آلودگي ميكروبي داشته باشد كه اين امر سبب اسهال و دفع آب زياد از راه مدفوع و افزايش رطوبت بستر مي‌گردد. 4ـ طيور در قفس نگهداري شوند كه شايد به دليل دسترسي دائمي به دان و آب، آب بيشتري مصرف كرده و از راه مدفوع دفع مي‌كنند و همين كار، موجب افزايش رطوبت هواي سالن مي‌شود.
همانطور كه رطوبت زياده از حدّ هواي سالن و بستر، موجب بروز مشكلاتي مي‌گردد كه پيشتر برشمرديم، كمبود رطوبت هواي مرغداري نيز، نامطلوب است. جرم‌هاي عفوني در هواي خشك و غبارآلود، مدت طولاني‌تري معلق مي‌مانند. همچنين تحرك پرندگان بر روي بستر خشك، موجب ايجاد گرد و غبار شده و مشكلات تنفسي به وجود مي‌آورد. در مورد طيوري كه دچار اختلالات تنفسي عفوني هستند، رطوبت زير 50 درصد، سبب تشديد عفونت و سرايت بيماري در گله مي‌شود.
براي بالا بردن رطوبت هواي سالن، روش رايج، پاشيدن قطرات ريز آب در هواست. براي اين منظور، از دستگاههايي به نام مه‌پاش استفاده مي‌شود. در مناطق گرمسير كه تابستان‌ها، دماي هوا بالا مي‌رود و هواي سالن خشك مي‌شود، استفاده از مه‌پاش براي مرطوب كردن هوا، ضروري است.
ه ـ نور؛ اجراي برنامة صحيح نوردهي، منجر به عدم ايجاد تنش در پرندگان شده و دريافت خوراك را توسط آنها افزايش مي‌دهد. در احداث سالن مرغداري، اين نكته مدنظر قرار مي‌گيرد كه سالن، حداكثر نورگيري را داشته باشد و براي همين منظور، ساختمان‌هاي مرغداري رو به جنوب يا شرق احداث مي‌گردند. بهتر است در ضلع جنوبي، پنجره‌ها نزديك كف سالن تعبيه شوند تا اشعه خورشيد به همه كف سالن بتابد و پنجره‌هاي ديوار شمالي، نزديك سقف ساخته شوند تا از ايجاد جريان شديد هوا جلوگيري گردد.
براي دستيابي به حداكثر توليد، علاوه بر نورخورشيد، از نور مصنوعي نيز در اوقات تاريك استفاده مي‌شود. گرچه مزاياي استفاده از نور قرمز در بالا بردن توليد و پيشگيري از كانيباليسم، به اثبات رسيده است ولي در اغلب مرغداري‌هاي كشور ما، استفاده از نور سفيد رواج دارد. نحوه توزيع لامپ‌ها بايد طوري باشد كه به ازاي هر 37/0 مترمربع از كف سالن، ده لوكس نور بتابد و اين مقدار روشنايي با يك وات تأمين مي‌گردد؛ بطور مثال، يك لامپ 100 واتي براي تأمين روشنايي مناسب 37 مترمربع كفايت مي‌كند. فاصلة بين لامپ‌ها بايد 5/1 برابر ارتفاع نصب لامپ‌ها باشد، مثلاً اگر لامپ‌ها در ارتفاع دو متري از كف سالن نصب شده‌اند، بهتر است فاصلة لامپ‌ها از يكديگر سه متر باشد. براي پخش بهتر نور در سالن، بهتر است فاصلة لامپ از ديوار نصف فاصلة لامپ‌ها از يكديگر باشد. براي كسب نتيجة‌ ايده‌آل، بهتر است از لامپ‌هاي 60 واتي استفاده نمود، زيرا در صورت استفاده از لامپ‌هاي قوي‌تر و پرنورتر، يكنواختي پخش نور كمتر و هزينة برق، بالا خواهد بود.
متأسفانه مرغداران ما، به روشنايي مصنوعي سالن، اهميت چنداني نمي‌دهند و چه بسا مشاهده مي‌شود كه ارتفاع لامپ‌ها از سطح زمين و فاصلة آنها از همديگر و قدرت روشنايي آنها، منطبق با اصول صحيح نيست و يا بعضي از لامپ‌ها سوخته‌اند و روشن نيستند يا لامپ‌ها كثيف و پوشيده از لكه و گرد و غبار هستند و روشنايي كافي ندارند. در چنين سالن‌هايي نبايد انتظار رشد و بازدهي بهينه از گله داشت. معمولاً برنامه نوردهي گله‌هاي گوشتي در كشور ما به اين ترتيب است كه از روز اول تا پايان هفته سوم، 24 ساعت روشنايي اعمال مي‌كنند و كمي مانده به تاريكي هوا، چراغ‌هاي داخل سالن را روشن نموده و تا روشن شدن كامل هوا، آنها را خاموش نمي‌نمايند. از هفتة سوم به بعد، هر روز نيم ساعت به مدت خاموشي مي‌افزايند تا در مدت يك هفته، مدت خاموشي در هر شبانه‌روز به چهار ساعت برسد. البته بهتر است مدت اين خاموشي به دو قسمت تقسيم شود و دو ساعت بعد از غروب آفتاب و دو ساعت پيش از طلوع خورشيد، برنامة خاموشي اعمال گردد. خاموشي چهار ساعته تا پايان هفتة پنجم ادامه پيدا مي‌كند و سپس هر روز، نيم ساعت از مدت خاموشي كاسته مي‌شود تا مدت خاموشي به يك ساعت در شبانه‌روز برسد و اين مدت خاموشي تا پايان دورة پرورشي ادامه مي‌يابد. در مورد نژاد راس، اين برنامه مناسب است ولي در نژادهاي پرخور مانند كاب، بهتر است علاوه بر تغيير جيره، ساعات خاموشي را نيز افزايش داد و مثلاً در فاصلة هفته‌هاي سوم تا پنجم به شش ساعت در شبانه‌روز رساند. اگر عارضه خودخوري يا كانيباليسم در گله شايع شود، بايد از طول مدت روشنايي كم كرد و نيز از نور قرمز براي روشن كردن سالن استفاده نمود تا پرندگان قادر به ديدن خون زخم‌هاي حاصل از كانيباليسم بر روي طيور زخمي نباشند و به اين طريق، به نوك زدن بيشتر محل زخم‌ها، تحريك نشوند.
همچنين ثابت شده است كه بينايي طيور در نور آبي به شدت كاهش مي‌يابد، به همين جهت، هنگام گرفتن طيور براي فرستادن آنها به كشتارگاه، كه عموماًً شبها انجام مي‌شود، از نور آبي براي روشنايي سالن استفاده مي‌نمايند تا پرندگان قدرت ديد ضعيفي داشته باشند و گرفتن آنها به آساني انجام شود.
هر چند امروزه با افزودن ويتامين‌ها از جمله ويتامين D به جيره طيور، از ابتلاي پرندگان به كمبود اين ويتامين‌ها جلوگيري مي‌شود ولي استفاده طيور از اشعه فرابنفش خورشيد، سبب تبديل پيش‌سازهاي اين ويتامين در چربي‌هاي زيرپوست، به ويتامين D مي‌گردد، البته براي انجام اين كار، ضرورت دارد كه نورخورشيد، اشعه فرابنفش خود را حفظ كرده باشد. چون عبور آفتاب از شيشه، موجب مي‌شود كه اشعه فرابنفش جذب شيشه شده و به سالن نرسد، در برخي مرغداري‌ها به جاي شيشه، از صفحات طلق يا نايلون بر روي پنجره‌ها استفاده مي‌گردد. همچنين بهتر است با قرار دادن سايه‌بان بر روي پنجره‌هاي ديوار جنوبي، از تابش آفتاب سوزان تابستان به داخل سالن جلوگيري نمود.
مطالب اين گفتار، كه تا حدّ امكان به زباني ساده بيان شد، كليد فهم بسياري از سوالاتي است كه به ذهن برخي مرغداران و كارشناسان اين صنعت خطور مي‌كند. رعايت اصول ذكر شده در اين قسمت، سنگ بناي آغاز و ادامة‌ يك فعاليت موفق در زمينه پرورش جوجه‌هاي گوشتي است.
 
 
فهرست منابع:
1ـ بهداشت و مديريت طيور؛ نوشته ديويد ساينزبري؛ ترجمه دكتر محمدحسن بزرگمهري فرد، دكتر حسين حسيني و دكتر ريما مرشدي؛ انتشارات پريور؛ تبريز؛ چاپ اول 1384
2ـ راهنماي كامل پرورش طيور؛ تأليف مك او. نورث و دونالد دي. بل؛ مترجمان دكتر محسن فرخوي، مهندس تقي خليقي سيگارودي و دكتر فريدون نيك نفس؛ انتشارات واحد آموزش و پژوهش معاونت كشاورزي سازمان اقتصادي بنياد شهيد انقلاب اسلامي؛ تهران 1371
3ـ مباني علمي و عملي تغذيه دام و طيور؛ نوشته دكتر سيدرضا ديباور؛ انتشارات پريور؛ تبريز؛ چاپ اول 1389.


 
 


[1]- cannibalism
[2]- picking
[3]- Utrecht
[4]- Dutch layer
[5]- homeothermic
[6]- panting
[7]- adapted



مزاياي تغذيه طيور گوشتي با پلت و شرايط استفاده از آن

دكتر سيد رضا ديباور
 ( رئيس شبكه دامپزشكي شهرستان هشترود ، آذربايجان شرقي )
 
پلت ، دان آماده اي است كه پس از آسياب شدن نهاده هاي عمده مانند ذرت ، كنجاله سويا و گندم و افزوده شدن مواد پودري يا آسياب شده و همچنين روغن مايع و اختلاط آنها در ميكسر[1] يا مخلوط كن ، مواد اختلاط يافته يا ميكس شده در اثناي عبور از دستگاهي بنام كانديشنر[2] با بخار آب و گاهي با ملاس مخلوط شده و در دماي 80 70 درجه سانتي گراد مي پزند و با عبور از قسمتي سوراخدار بنام داي [3] كه متعلق به دستگاه پلت ساز [4] مي باشد ، به شكل استوانه هاي نازك و كوچك شبيه چوب كبريت هاي شكسته و كوتاه در مي آيند كه به آنها پلت مي گويند. سپس پلت در دستگاه خنك كننده [5] سرد شده و بخش زيادي از آب خود را از دست مي دهد تا رطوبت آن به 12 10 درصد برسد و بعد از تجمع در مخزن و عبور از غربال ، كيسه گيري مي شود. اگر پلت از ميان دو غلطك متقابل دستگاه مخصوصي عبور كند ، به قطعات ريزتر مي شكند كه به آن كرام [6] يا كرامبل مي گويند. اين نوع دان كه در واقع پلت شكسته مي باشد ، براي تغذيه جوجه هاي كم سن ، مثلاً جوانتر از دو هفته مناسب است .                                                                                                                   
خوراك پلت شده مزايايي دارد كه اهم آنها به قرار ذيل مي باشد :
1
جيره اي يكدست و يكنواخت كه هر واحد آن حاوي همه نهاده هاي پرمصرف و ريز مغذي هاي كم مقدار مي باشد ، در اختيار پرنده قرار مي گيرد. به اين ترتيب ، رشد همسان و يكنواختي گله تضمين مي شود.
 2
دان بصورت فشرده و پخته به مصرف طيور مي رسد و از ريزش و اتلاف آن جلوگيري مي گردد.
3
تغييرات شيميايي ناشي از تأثير حرارت و رطوبت و فشار منجر به افزايش قابليت هضم و جذب دان توسط طيور مي شود.
4
باكتريها و قارچهاي بيماريزا در اثر حرارت تحت كنترل در طي پلت سازي از بين مي روند و اگر در همه مراحل اين روند ، اصول بهداشتي رعايت شود ، جيره اي عاري از آلودگي يا كمتر آلوده به مصرف پرنده خواهد رسيد.
5
پرنده زمان كمتري را صرف تغذيه پلت مي كند و انرژي صرفه جويي شده از اين طريق ، در رشد و نمو پرنده به كار گرفته مي شود.
6
همه عوامل فوق دست به دست هم داده و در نتيجه ضريب تبديل غذايي [7] كاهش مي يابد ؛ به عبارت ديگر با مصرف دان كمتر ، افزايش وزن مشخص حاصل مي گردد يا اينكه با مصرف مقدار مشخصي دان ، افزايش وزن بيشتري به دست مي آيد. 
                                                                                                                                                      
لازم به توضيح است كه ضريب تبديل غذايي يكي از شاخصه هاي ارزيابي مديريت گله مي باشد و به صورت كسري تعريف مي شود كه صورت آن مقدار دان مصرفي بر حسب واحد مشخص وزني و مخرج كسر ، ميزان افزايش وزن در مدت معين بر حسب همان واحد وزني مي باشد. بديهي است چون واحد سنجش صورت و مخرج كسر يكسان است ، اين كميت واحد ندارد و تنها به صورت يك عدد بيان مي شود. با توجه به تعاريف ياد شده ، هر چه ضريب تبديل غذايي ، عدد كوچكتري باشد ، مطلوبتر است. اين كميت به عوامل متعددي از قبيل نوع مديريت ، تغذيه ، شرايط سالن پرورش ، نژاد جوجه ، وضعيت بهداشتي گله و غير آنها بستگي دارد. مطالعات متعدد نشان داده اند كه در مورد دو گله طيور گوشتي با شرايط مديريتي و بهداشتي يكسان و جوجه هاي هم نژاد كه از انواع يكسان جيره ها در طول دوره پرورش تغذيه نموده اند ، گله اي كه از پلت استفاده نموده ، در مقايسه با گله اي كه دان آردي مصرف كرده ، ضريب تبديل پايين تر و در نتيجه افزايش وزن بالاتري در مدت مشابه داشته است.
                                                     
همه مطالب پيش گفته ، نشان از ارجحيت پلت بر دان مش[8] يا آسياب شده دارد ولي اين مزايا در سالن هاي استاندارد با تهويه مطلوب ، مصداق مي يابد كه در آنها ، برنامه خاموشي با در نظر گرفتن نژاد جوجه گوشتي يكروزه به دقت اعمال گردد. با توجه به اينكه مرغداري صنعتي و متراكم ، مخصوصاً پرورش جوجه هاي گوشتي ، پرنده را در شرايط فشرده و مدت زمان كوتاه براي دستيابي به وزن بالا ، تحت فشار قرار مي دهد ، اين شرايط در صورت تغذيه طيور با دان آماده ، حساسيت و ظرافت بيشتري مي طلبد و طبعاً مخاطرات بيشتري به همراه خواهد داشت. 
                                                                                                                                              
يكي از معضلاتي كه سالن هاي پرورش جوجه هاي گوشتي به ويژه در ماههاي سرد سال با آن مواجهند ، سندرم آب آوردگي شكم يا آسيت [9] مي باشد. اين مشكل در صورت تغذيه جوجه ها با دان آماده يا پلت تشديد مي گردد. آسيت يك سندرم بوده و علل متعددي در پيدايش آن دخيلند ولي علايم آن به شكل نارسايي قلبي ، افزايش خون وريدي ، تجمع مايع در كبد و نفوذ آن به حفره شكمي نمود مي يابند. در سالن هايي كه حرارت را با استفاده از مشعل تأمين مي كنند و پنجره ها را براي برقراري جريان هوا كمي باز مي گذارند و هواكش ها تكافوي تعويض هواي آلوده با هواي تميز و تازه را نمي نمايند و به عبارتي سالن داراي تهويه ناقص مي باشد ، تراكم گاز دي اكسيد كربن به ميزان هفتاد پي پي ام و بالاتر ، سبب ايجاد علايم فوق الذكر و پيدايش آسيت مي گردد. مدفوع شل ، بستر مرطوب و افزايش آمونياك در سالن نيز به همين شيوه ، گله را مستعد آسيت مي نمايد .                                                                                                              
نظر به اينكه پلت خوراكي متراكم است و پرنده در استفاده از آن دچار پرخوري و رشد سريع مي شود و به تبع آن ، آب بيشتري مصرف مي نمايد ، توصيه شده است كه در شرايط ابتلا به سندرم آسيت ، مصرف پلت قطع شده و دان آسياب شده در اختيار گله گذاشته شود. هرچند علت پيدايش آسيت ، شكل تغذيه نيست و ريشه در آهنگ سريع رشد و نقص تهويه دارد ، اما براي كاستن اثرات سوء آن بايد از ادامه تغذيه گله با پلت خودداري كرد. به كارخانجات توليد خوراك دام و طيور نيز بايد اين آگاهي انتقال يابد كه بدون بررسي وضعيت تهويه سالن و شرايط مديريتي گله ، به همه مرغداري ها دان آماده نفروشند و شايسته است براي چنين سالن هايي دان مش يا آسياب شده با نسبت انرژي به پروتئين پايين تر تدارك ببينند ، چراكه بعد از ابتلاي گله به انواع بيماري هاي متابوليكي ، تشريح علت پيدايش بيماري و قانع نمودن مرغدار ، كاري شاق و شايد محال خواهد بود. 
                                                                                                                
يكي ديگر از مشكلاتي كه در استفاده از دان آماده ، نمود بيشتري پيدا مي كند ، خودخوري يا كانيباليزم [10] است. اين معضل با توجه به تراكم چند هزار قطعه اي طيور در يك واحد پرورشي اهميت مضاعفي پيدا مي كند ، زيرا پرندگان ديگر با ديدن زخم خونين يك پرنده ، آنقدر به آن موضع نوك مي زنند تا پرنده بميرد و گاهي همه بخشهاي مأكول لاشه را مي خورند. در اين موارد ، همنوع خواري به سرعت در گله توسعه مي يابد و به شكل يك پديده لاينحل درمي آيد. گرچه خودخوري يا كانيباليزم علل متعدد ژنتيكي و محيطي دارد ، كمبود سديم و فيبر جيره در ظهور اين معضل ، نقش شاياني ايفا مي كنند. در تغذيه با پلت ، چون پرنده از نوك خود كمتر استفاده مي نمايد و با خوردن يك حبه ، كار چندين بار نوك زدن را انجام مي دهد ، در نتيجه منقار پرنده تيز مي ماند و از طرفي با اتمام دان در دانخوري ها ، طيور بنا به غريزه شروع به نوك زدن به پر و پاي همديگر مي كنند تا عادت نوك زدن آنها به نحوي ارضا شود. براي مقابله با اين مشكل ، چندين راهكار پيشنهاد شده كه اهم آنها به قرار زير است : 1 اختصاص بيست تا سي درصد جيره به نهاده هاي فيبر دار نظير جو ، گندم ، يولاف و سبوس گندم ؛ به همين منظور در بعضي از مرغداري ها مقداري گندم كامل يا آسياب نشده با پلت مخلوط نموده و در اختيار پرنده قرار مي دهند. البته اين نهاده ها بعلت داشتن الياف و پلي ساكاريد هاي غير نشاسته اي [11] سبب افزايش ويسكوزيته يا گرانروي جيره مي شوند و جيره مدت بيشتري در دستگاه گوارش مي ماند و آب زيادتري جذب مي كند و در نتيجه مدفوع خروجي ، شل و آبكي خواهد بود. بنابراين در بكارگيري گندم ، جو و نظاير آنها در جيره بايد به اين موضوع نيز نظر داشت. 2 استفاده از چراغهاي قرمز ؛ اين كار با ايجاد نور قرمز از حساسيت طيور به رنگ قرمز خون مي كاهد و باعث كاهش خودخوري مي گردد. 3 رساندن مقدار نمك جيره به بالاتر از حد متعارف ؛ اين روش بسته به مقدار نمك جيره و آب مصرفي ، متغير است. گاهي براي كسب نتيجه سريعتر ، نمك را به آب آشاميدني مي افزايند و آن را به مدت يك شبانه روز و يا دوازده ساعت در اختيار طيور قرار مي دهند.
                         
يكي ديگر از مشكلات رايج در گله هايي كه با پلت تغذيه مي شوند ، وقوع سندرم مرگ ناگهاني يا SDS [12] مي باشد كه مرغداران از آن با نام سكته ياد مي كنند. همه طيور در سنين متفاوت ، مستعد ابتلا به اين عارضه هستند اما معمولاً در جوجه خروسهاي با سن 4-3 هفته شايعتر است. جوجه هايي كه دقايقي پيش از مرگ ، رفتاري نظير ديگر طيور گله داشتند ، ناگهان بال بال مي زنند ، جيغ مي كشند و به پشت يا سينه مي افتند و مي ميرند. جوجه هاي تلف شده عموماً چاق هستند و چينه دان و سنگدان آنها انباشته از غذاست. طيوري كه قرباني اين بيماري مرگبار مي شوند ، وضعيت ظاهري مناسب و رشد خوبي دارند. يكي از يافته هاي معمول در كالبد گشايي لاشه هاي تلف شده از اين بيماري ، پرخوني و ادم دوطرفي ريه هاست و غالباً بعد از خارج كردن ريه ها از قفسه صدري ، مخلوطي از خون و سرم در ميان دنده ها روئيت مي گردد. با اين حال كالبد گشايي كمك چنداني به تشخيص نمي كند ، چراكه اين بيماري ، يافته اختصاصي كالبد شناسي ندارد.                                               
چشمگيرترين علت اين ضايعه ، جيره نامتعادل است. جيره هايي كه در آنها نسبت انرژي به پروتئين به درستي رعايت نشده باشد و جيره هاي پرانرژي كه سبب تسريع رشد جوجه ها شوند ، وقوع اين بيماري را افزايش مي دهند. همچنين تراكم زياد جوجه ها در واحد پرورشي و تهويه ناقص ، به افزايش وقوع اين بيماري كمك مي كند. عامل مهم ديگر در پيدايش اين ضايعه ، نور است. شواهد متعدد نشان مي دهد كه نور زياد و طولاني مدت ، زمينه ساز وقوع اين بيماري مي باشد. شايد اين عامل بواسطه ايجاد پرخوري در جوجه ها آنها را به سوي سندرم مرگ ناگهاني سوق مي دهد.                                                                                                                            
براي كاهش تلفات ناشي از اين بيماري ، بهتر است از روشهاي پيشگيرانه مديريتي مانند محدوديت غذايي ، رقيق سازي جيره و اعمال برنامه صحيح خاموشي بهره گرفت. رعايت بعضي از نكات در تغذيه طيور نيز منتهي به كاهش وقوع اين سندرم مي شود. براي مثال جيره هايي كه بر پايه ذرت تنظيم شده باشند ، بعلت داشتن مقادير بالاي اسيدهاي چرب غيراشباع ، از وقوع اين سندرم مي كاهند. اين امر مي تواند مبين تأثير ميزان اسيدهاي چرب غيراشباع و خصوصاً اسيد لينولئيك در كاستن از اثرات اين بيماري باشد. اينكه برخي از دامپزشكان و كارشناسان تغذيه ، به گله مبتلا خوراندن ذرت خالص آسياب شده را به مدت چند روز توصيه مي كنند ، مي تواند بعلت محتواي غني اسيدهاي چرب غيراشباع ذرت باشد. همچنين دامپزشكان مجرب در برخورد با اين بيماري ، جاگشايي را به مرغدار توصيه مي نمايند. ناگفته پيداست كه منظور از اين اقدام ، كاستن تراكم گله و دستيابي به تهويه مطلوب واحد پرورشي ، در راستاي پيشگيري از سندرم مرگ ناگهاني مي باشد. 
                                                                                                                                                           
 دان آماده بعلت تسريع رشد جوجه ها مي تواند به نوعي زمينه ساز اين بيماري باشد. چه بسا مصرف پلت ، نياز به تهويه و برخورداري از شرايط ايده آل بهداشتي را ايجاب نمايد كه در صورت عدم تأمين اين شرايط ، انواع بيماري هاي متابوليك ، زمينه بروز خواهند يافت و در اين حالت ، مرغدار افزايش تلفات را به تغذيه با پلت مربوط خواهد نمود ، بي آنكه خود را در ايجاد شرايط نادرست واحد پرورشي مقصر بداند.
براي كسب نتيجه مطلوب از پلت در تغذيه جوجه هاي گوشتي ، بايد به چند نكته كاربردي توجه داشت :
 1- به منظور آماده نمودن ذائقه جوجه ها ، بهتر است دفعتاً اقدام به تغيير قطر پلت ننمود بلكه دو سه روز ، اين دو پلت با قطر متفاوت را با هم مخلوط كرد و در اختيار پرنده قرار داد. مثلاً بهتر است در مرحله تغيير دان آغازين به دان رشد ، اين دو نوع دان را به مدت چند روز به صورت مخلوط با همديگر در دانخوري ها ريخت.
 2- اگر خودخوري يا كانيباليزم در حال ايجاد است ، توصيه مي شود گندم را به نسبت يكدهم با پلت مخلوط نمود ، براي مثال يكصد كيلوگرم گندم كامل يا آسياب نشده را با نهصد كيلوگرم پلت مخلوط نمود. اين كار به دليل فيبر نسبتاً بالاي گندم از شيوع كانيباليزم جلوگيري مي كند. البته اين روش بايد به شكل حساب شده بكار بسته شود ، چراكه مصرف زياد گندم سبب شلي مدفوع و خيسي بستر و مشكلات بعدي آن خواهد شد.
 3- در فارم هايي كه به علت شرايط بد مديريتي يا وضعيت ضعيف تهويه و گرمادهي ، قادر به تغذيه طيور با پلت تا آخر دوره نيستند ، پيشنهاد مي شود با افزايش سن گله كه احتمال ابتلا به آسيت و سندرم مرگ ناگهاني بالا مي رود ، مثلاً از بيست و يك روزگي به بعد ، از دان مش يا آسياب شده استفاده نمايند. البته اين مقطع زماني ممكن است بسته به شرايط ، متغير باشد و به عنوان مثال سالن ديگري توانايي تغذيه گله با پلت را تا سن سي و پنج روزگي داشته باشد. با اين حال كارخانجات توليد خوراك دام و طيور نيز بايد اين قابليت و انعطاف را داشته باشند كه بر حسب شرايط فارم و بنا به سفارش مرغدار ، دان پلت و مش را براي يك فارم توليد نمايند.
 4- براي كسب نتيجه ايده آل ، چه در تغذيه با دان پلت و چه دان مش ، بايد برنامه نوري ويژه نژاد جوجه گوشتي دقيقاً رعايت گردد ؛ در غير اين صورت ، حتي با برخورداري از دان سالم و جيره مناسب و شرايط بهداشتي مطلوب ، نتيجه دلخواه به دست نخواهد آمد و چه بسا جوجه ها به دليل برنامه نادرست روشنايي به وزن پيش بيني شده در موعد مقرر نرسند يا برعكس گرفتار پرخوري و رشد بي رويه و افسار گسيخته گرديده و به دليل ابتلا به سكته ، آسيت و انواع بيماري هاي متابوليك تلف شوند. بنابر اين رعايت دقيق برنامه نوري ، جزء جدايي ناپذير مديريت صحيح گله هاي طيور گوشتي است .                                                                                                                 
 كوتاه سخن آنكه براي نيل به اهداف مطلوب توليد و صرفه بالاي اقتصادي ، بهتر است واحدهاي پرورشي را در رسيدن به معيارهاي اين صنعت ياري رساند ، سپس آنها را به استفاده از پلت ترغيب نمود. در غير اين صورت تغذيه گله با دان آماده ، مشكلات ناشي از نقص مديريتي سالن مرغداري را تشديد خواهد كرد و مرغداران را در استمرار استفاده از پلت براي طيور گوشتي ، سرخورده و پشيمان خواهد ساخت. در نهايت امر ، پيدايش چنين وضعيتي در دراز مدت ، نه به نفع مرغدار و نه به سود توليد كنندگان خوراك طيور خواهد بود.


[1] mixer
[2] conditioner
[3] die
[4] Pellet press
[5] cooler
[6] crumb
[7] Feed Conversion Ratio or F.C.R.
[8] mashed
[9] ascites
[10] cannibalism
[11] Non – Starch Polysaccharids or NSPs
[12] Sudden Death Syndrome
انتخاب صحيح مكان مرغداري گوشتي
و نكات مهم در احداث ساختمان آن
 
دكتر سيدرضا ديباور
 ( رئيس شبكه دامپزشكي شهرستان هشترود ، آذربايجان شرقي )
انتخاب مكان مناسب براي احداث مرغداري، زيربناي رعايت اصول مديريتي و بهداشتي در يك واحد پرورشي مي­باشد ، چراكه اگر مكان يابي مرغداري به درستي انجام نشود ، نوردهي مناسب و تهويه صحيح و مهار عوامل بيماري­زاي محيطي، مقدور نخواهد بود . از سوي ديگر، بخش بزرگي از هزينه هاي ثابت يك مرغداري، مربوط به ساختمان آن است و ساختمان واحد پرورشي، پس از احداث ، چه بسا به مدت ده­ها سال مورد استفاده قرار مي­گيرد و براي همين، اگر در انتخاب محل، دقت كافي به عمل نيايد، آثار زيان­بار اين بي دقتي، سال­هاي سال ، گريبان­گير مرغدار و پرورش دهنده خواهد شد. در اين زمينه بايستي شرايط جغرافيايي و آب و هوايي، روش و طريقه پرورش و مصالح و امكانات موجود، مد نظر قرار گيرد . دانستن جهت وزش بادهاي موسمي و دائمي ، حداقل و حداكثر دما در زمستان و تابستان و توجه به جهات چهارگانه جغرافيايي ، در تصميم گيري درست براي احداث مرغداري ، نقش مهم و مؤثري دارند.
اگر مرغداري در جايي ساخته مي­شود كه ميانگين سالانه دما در آن ، بالاست و به عبارت ديگر ، منطقه اي گرمسير است ، بايد مصالح و تيپ ساختمان براي مهار گرما انتخاب شود و اگر جايي كه مرغداري در آن احداث ميگردد ، منطقه اي سردسير است ، بايستي منظور اصلي معماري ساختمان مرغداري ، مهار سرما باشد و براي گرم نگه داشتن مرغداري ، تدابير لازم اتخاذ گردد .
بايد طول سالن هاي مرغداري ، عمود بر جهت بادهاي موسمي بنا شود ، در اين صورت ، باد بر پشت ساختمان ميخورد و تهويه سالن در تابستان ، آسانتر انجام مي شود . عدم رعايت اين نكته ، سبب ميشود كه تهويه بخوبي صورت نگيرد و وزش بادهاي موسمي سبب انتقال عوامل بيماريزا از يك مرغداري به مرغداري ديگر شود و علاوه بر آن ، بوي نامطبوع واحد پرورشي بسوي منطقه مسكوني سوق داده شود و موجب سلب آسايش اهالي اطراف مرغداري و بروز مشكلات بهداشتي براي آنها گردد .
زمين محل احداث مرغداري نبايد پست و رطوبت گير باشد و همچنين از انتخاب دره و مكان هاي سيل گير بايستي اجتناب نمود . اگر آب و هواي منطقه زياد گرم نباشد ، بهتر است محوطه مرغداري بدون درخت باشد ، زيرا در اينصورت باد بهتر ميوزد و تهويه طبيعي به نحو كامل انجام ميشود . در مناطق گرمسير و بادگير ، ميتوان زمين درختكاري شده را براي ساخت مرغداري برگزيد كه در اينصورت ، بايد درختان بلند و در ضلع جنوبي ساختمان قرار گرفته باشند و شاخ و برگ بخشهاي پاييني درختان ، كوتاه شود تا جلوي پنجره ها را نگيرند و مانع تهويه و نوردهي طبيعي نگردند .
بهتر است مرغداري در موقعيتي بنا شود كه دسترسي به جاده آسان باشد و آوردن جوجه يكروزه ، دان و دارو و همچنين حمل مرغ به كشتارگاه و آمد و شد كاركنان به مرغداري به راحتي صورت پذيرد . از طرفي ، نزديكي زياد مرغداري به منطقه مسكوني و جاده هاي پر رفت و آمد نيز درست نيست ، زيرا ارزش مكاني زمين در چنين مناطقي زياد است و هزينه هاي اوليه ساخت مرغداري را افزايش مي دهد و نيز توسعه آتي شهر يا جاده براي كار مرغداري ايجاد مزاحمت مي كند و از همه مهمتر اينكه موجب وارد آمدن تنش به طيور مي گردد و احتمال شيوع بيماري را بواسطه تردد زياد ، افزايش مي دهد .
نكته مهم ديگر در انتخاب مكان مناسب براي مرغداري ، رعايت فاصله مناسب از مرغداري مجاور ميباشد . به منظور پيشگيري از انتقال برخي عوامل بيماري­زا ، به خصوص آن­ها كه از طريق هوا انتقال پيدا مي كنند ، بايد فاصله دو مرغداري ، حداقل پانصد متر باشد . همچنين بهتر است مرغداري گوشتي و تخمگذار ، فاصله بيشتري داشته باشند ، چون بعضي از عوامل بيماريزا از مرغ­هاي تخمگذار به گوشتي منتقل ميشوند . براي اينكه نور كافي به داخل سالن ها برسد و عوامل بيماريزا از يك سالن به ديگري انتقال نيابد ، توصيه شده است كه حداقل فاصله دو سالن در يك مرغداري ، 250 متر منظور شود .
مساحت يك سالن نيز بستگي به تعداد جوجه ها دارد . معمولاً براي هر ده قطعه جوجه گوشتي ، يك متر مربع در نظر مي گيرند ، به اين ترتيب ، يك سالن ده هزار قطعه اي ، مساحتي در حدود يكهزار متر مربع دارد . همچنين تراكم جوجه ها در واحد سطح ، بستگي به سن آنها دارد . توصيه شده است كه بيست جوجه يكروزه تا شش هفته در يك متر مربع نگهداري شوند و در سن بالاتر از شش هفتگي ، ده جوجه در يك متر مربع پرورش يابند . البته در شرايط خاص ، مانند بيماري ، دماي بالا و نقص تهويه ، تراكم جوجه ها در واحد سطح را كاهش ميدهند و به اصطلاح ، جاگشايي مي نمايند .
به جرأت ميتوان گفت پرورش طيور ، متراكم ترين نوع پرورش دامهاي اهلي ميباشد و به همين جهت ، مسائل مربوط به رفاه و آسايش طيور و نكات مديريتي و بهداشتي بايستي در ساختمان مرغداري مد نظر قرار بگيرد . بر اساس قوانين حمايت از حقوق حيوانات كه تصميمات اتحاديه اروپايي را تحت تأثير قرار ميدهد ، پيش بيني ميشود كه نگهداري طيور در قفس ، در آينده نزديك ، ممنوع اعلام گردد . البته در كشور ما از سيستم تمام پر ـ تمام خالي براي پرورش جوجه هاي گوشتي استفاده ميشود و فارغ از مسائل حمايت از حقوق جانوران ، بدليل آساني و كم هزينه بودن نگهداري طيور بر روي بستر ، سالهاست كه استفاده از قفس براي پرورش طيور گوشتي اجرا نمي­شود .
در سيستم تمام پر ـ تمام خالي ، جوجه هاي يكروزه همزمان به سالن مرغداري آورده ميشوند و در پايان دوره پرورش ، طيور گوشتي آماده كشتار ، در حداقل زمان ممكن ، از مرغداري خارج كرده ميشوند . پس از تخليه سالن ، بستر و كود آن برداشته ميشود و سالن ضدعفوني مي گردد و براي مدتي خالي ميماند تا دوباره جوجه ريزي صورت بگيرد . سيستم تمام پر تمام خالي محاسني دارد كه بعضي از آنها بدين قرار ميباشد :
1-    تخليه همزمان پرندگان از سالن و بدنبال آن ، ضدعفوني جايگاه ، عامل مهمي در حذف اكثر عوامل بيماريزا بشمار ميرود . هرچه امكان تخليه سالن به دفعات بيشتري در طول سال وجود داشته باشد ، احتمال شيوع بيماري هاي عفوني ، كمتر خواهد بود .
2-    وقتي سالن از پرنده خالي ميشود ، امكان جمع آوري كود و بستر نيز بوجود مي آيد و تميز كردن سالن ، شعله افكني آن و ضدعفوني مرغداري و تجهيزات آن ميسر مي گردد و در اينصورت ، انواع باكتري ، ويروس ، قارچ و انگل ، با بكارگيري مواد ضدعفوني كننده مؤثر و روش درست ضدعفوني ، از ميان ميروند .
3-    نگهداري پرندگان همسن به سبب وضعيت ايمني يكنواختي كه دارند ، موجب موفقيت برنامه هاي واكسيناسيون و درمان ميشود و رعايت موارد بهداشتي ، مديريتي و تغذيه پرندگان ، راحت تر صورت مي پذيرد . در سالن هايي كه پرندگاني با سنين مختلف ، مخلوط ميشوند ، كارايي برنامه هاي درماني و مايه كوبي ، چندان رضايت بخش نيست ، زيرا اجراي صحيح برنامه هاي پيشگيرانه و درماني در فارم هاي چندسني دشوار است و برخي پرندگان به اين برنامه ها پاسخ مناسب نمي دهند يا اينكه در زمان هاي نامناسب درمان ميشوند . مخلص كلام اينكه همسني طيور يك واحد پرورشي ، كار درمان و واكسيناسيون را تسهيل مي نمايد .
4-    ورود و خروج تقريباً همزمان پرندگان به سالن ، سبب ايراد استرس كمتري به طيور ميشود ، تا اينكه پرندگان به دفعات و بطور مكرر وارد و خارج شوند كه در اينصورت و در هر بار ورود و خروج پرندگان ، به آنها تنش وارد ميشود . بنابراين مزيت مهم سيستم تمام پر ـ تمام خالي اينست كه در يك آن ، جوجه ريزي انجام ميشود و طيور به فاصله كمي ، از سالن خارج ميشوند و اين امر ، كمترين تنش را براي طيور در پي دارد .
5-    خالي نگه داشتن سالن در بين دو دوره پرورشي ، از نظر بهداشتي بسيار مفيد است و موجب از ميان رفتن بسياري از عوامل بيماريزا مي گردد . همچنين در فرصت بدست آمده ، ضدعفوني سالن و تجهيزات مرغداري و فروش كود و تميز كردن بستر امكان پذير مي گردد . علاوه بر آن ، مرغدار و كاركنان واحد پرورشي ، اجازه استراحت ذهني و بدني پيدا ميكنند و خود را براي دوره بعدي آماده مي نمايند .
6-    پرورش متراكم طيور ، امكان تكثير مگس ها ، موش ها و جانوران موذي را در سالن فراهم مي آورد و كود و بستر مرغداري و مواد آلي موجود در آنها ، زمينه مناسبي براي رشد و تكثير اين جانوران ميشود . تخليه همزمان پرندگان و خالي كردن بستر و كود سالن ، مبارزه با جانوران موذي را مقدور و امكان پذير ميسازد و از انتشار بي رويه بوي نامطبوع كود به اطراف مرغداري جلوگيري مي نمايد .
وجود مزاياي فوق ، سبب رواج سيستم تمام پر ـ تمام خالي براي پرورش طيور گوشتي شده و اغلب مرغداران كشور ما از اين روش استفاده ميكنند . به همين جهت ، نكات مربوط به انتخاب محل و ساختمان مرغداري گوشتي كه در پي مي آيد ، براي تأمين اهداف سيستم تمام پر ـ تمام خالي و پرورش روي بستر تنظيم شده است .
1-وي‍‍‍ژگي هاي خاك و موقعيت زمين ؛ توصيه شده است كه زمين مرغداري ، مسطح و كمي شيبدار باشد ، زيرا در چنين زميني ، نسبت به زمين مرتفع يا پست ، زهكشي بهتر انجام ميشود و خاك محل ، خشك ميماند . در زمين پست ، همواره رطوبت در خاك ميماند و جذب ساختمان مي گردد . جاهاي مرتفع نيز در معرض جريان هوا و وزش بادهاي موسمي هستند ، از اينرو در تابستان گرم و در زمستان سرد بوده ، عمل تهويه نيز در سالن هاي احداث شده بر روي زمين هاي مرتفع به سختي صورت مي پذيرد . بهتر است خاك زمين مورد نظر ، ماسه اي يا رسي باشد ، چون اينگونه خاكها ، رطوبت را به خوبي جذب ميكنند و به آساني ، خشك و زهكشي ميشوند . زمين هايي كه خاك آهكي يا سيليسي دارند ، رطوبت را در خود نگه ميدارند و دير زهكشي ميشوند و در نتيجه ، انگل ها و عوامل بيماريزا در چنين زمين هايي براحتي رشد كرده و تكثير مي يابند .
همچنين كاشت درخت در محوطه سالن مرغداري ، به چند منظور توصيه شده است : اولاً سبب لطافت و تميزي هوا ميشود ، ثانياً باعث جلوگيري از ايجاد باد و طوفان در زمستان مي گردد و ثالثاً با توليد سايه در تابستان ، تا اندازه اي هواي پيرامون سالن مرغداري را خنك مي نمايد . براي اين منظور ، بهتر است از درختان برگريزدار يا خزان دار استفاده نمود ، زيرا در تابستان ، مانع تابش آفتاب شديد به داخل سالن ميشوند و در زمستان كه فاقد برگ هستند ، اجازه تابش نور خورشيد را به داخل سالن ميدهند . همچنين كاشتن درختان بلندي كه شاخه هايشان بالاست ، بهتر از درختان كوتاه قد است ، چون درختان كوتاه ، مانع رسيدن نور به سالن ميشوند و رطوبت خاك را هم زياد ميكنند .
2-جهت جغرافيايي ساختمان ؛ جهت لانه با در نظر داشتن تابش نور خورشيد ، وزش بادهاي موسمي و محل استقرار خانه هاي مسكوني تعيين مي گردد . اصل كلي در مورد جهت استقرار ساختمان مرغداري اينست كه حداكثر آفتاب بويژه در فصل زمستان بداخل لانه بتابد و براي همين ، مناسب ترين جهت ، رو به جنوب يا شرق است . ساختمان هاي جنوبي آفتابگير هستند و اين مزيت ، بخصوص براي آفتاب زمستاني ، درجه اهميت بيشتري دارد . رو به شرق بودن سالن مرغداري نيز اين برتري را دارد كه آفتاب صبح به درون سالن ميتابد و پرندگان اين اشعه را دوست ميدارند و خود را در معرض آن قرار ميدهند و اين كار ، علاوه بر آنكه سبب گرم شدن بدن پرنده ميشود ، موجب ساخت ويتامين D از پيش سازهاي اين ويتامين كه در چربيهاي زيرپوست موجودند ، مي گردد .
 چون پرندگان پس از سپري كردن شب ، نياز به گرماي طبيعي دارند و از سوي ديگر ، سرصبح شادابتر و فعالترند ، وقت بيشتري را در برابر آفتاب صبحگاهي مي گذرانند و با توجه به مزايايي كه گفته شد ، ساختمان هاي شرقي هم ، به جهت احداث مرغداري ، مناسب هستند . در سالن هاي رو به شرق ، آفتاب زودتر از سالن خارج ميشود و اين امر در روزهاي گرم تابستان ، امتياز مثبت براي ساختمان تلقي مي گردد .
3- رعايت فاصله با ساير ساختمان ها ؛ سالن مرغداري نبايد به خانه هاي مسكوني ، زياد نزديك باشد زيرا خطر انتقال بيماري هاي عفوني به طيور را افزايش ميدهد و از طرفي ، بوي نامطبوع مرغداري و سر و صداي ناشي از تردد وسايل نقليه به مرغداري ، ساكنان اطراف را ناراحت مي نمايد . اما ساختمان مخصوص كارگران نبايد دور از سالن ها احداث شود ، براي اينكه كارگران براحتي و در كوتاهترين زمان بتوانند به سالن ها سركشي كنند . ساختمان مرغداري بايستي از شهر يا روستا و جاده اصلي دور باشد تا علاوه بر پيشگيري از خطر انتقال عوامل بيماريزا بواسطه تردد بي رويه افراد و وسايط نقليه ، سر و صداي ناشي از رفت و آمد خودروها و آلودگي صوتي مناطق مسكوني مانند صداي بلندگوها و خودروها و موتورسيكلت ها ، موجب ايراد تنش و استرس به پرندگان نشود . همچنين زمين هاي نزديك به مناطق مسكوني و حريم جاده ها گرانترند و هم سبب بالا رفتن هزينه هاي ثابت تأسيس مرغداري مي گردد و هم اينكه در آينده نزديك در معرض توسعه شهر ، روستا يا شهرك صنعتي واقع ميشوند و آسايش ساكنان اطراف و امنيت زيستي     (  Biosecurity) پرندگان به مخاطره مي افتد . در عين حال ، محل مرغداري نبايد از شهر و جاده هاي مواصلاتي بقدري دور باشد كه اياب و ذهاب كاركنان و آمد و شد خودروها مشكل شود ، در همين حال بايد مسائل بهداشتي ورود و خروج افراد و وسايل به مرغداري ، با دقتي سختگيرانه و تحليل ناپذير پيگيري شود .
مسئله مهم ديگر ، رعايت فاصله مرغداري با واحدهاي پرورشي ديگر ، اعم از دام و طيور است . جوجه هاي گوشتي ، جزء حساس ترين جانوران به عوامل بيماريزا و تنش هاي محيطي ميباشند و چه بسا انواع ويروس ، باكتري ، قارچ ، انگل و عوامل تنش زا ، كه براي دامها و طيور ديگر ، بي ضرر هستند يا دست كم ، خطر كمتري دارند ، براي جوجه هاي گوشتي ، خطرناك و حتي كشنده باشند . از اين رو ، محل مرغداري بايد از محل گاوداري ، گوسفندداري و سالن هاي نگهداري انواع پرنده مثل مرغ تخمگذار ، بوقلمون ، اردك ، غاز ، بلدرچين و قرقاول دور باشد . حتي بهتر است دو سالن يك واحد پرورشي جوجه هاي گوشتي هم ، نزديك يكديگر ساخته نشوند . توصيه شده است كه حداقل فاصله دو مرغداري 500 متر و حداقل فاصله دو سالن يك مرغداري 250 متر باشد . بديهي است عدم رعايت اين فواصل ، تبعات بهداشتي و اقتصادي جبران ناپذير خواهد داشت .
در احداث ساختمان مرغداري ، بايد به مسائل مهندسي توجه داشت تا سالن ها از نظر نور ، حرارت و تهويه ، مناسب اهداف پرورش باشند و منظور سرمايه گذار از نگهداري طيور گوشتي تأمين شود . ميدانيم زمين و ساختمان مرغداري ، جزء هزينه هاي ثابت به شمار ميرود . اين هزينه ها بسته به كشور و در يك كشور ، بسته به منطقه ، متفاوت است و نيز به ظرفيت مرغداري و توالي جوجه ريزي در سالن بستگي دارد . تجربه نشان ميدهد كه هرچه در ساختمان مرغداري ، از مصالح مناسب و مرغوب استفاده شود و ساختمان به روش اصولي ساخته شود ، تأمين نور و حرارت و هوا بهتر صورت مي پذيرد ، جوجه ها سريعتر رشد ميكنند ، درصد تلفات كمتر ميشود ، ضريب تبديل غذايي پايين مي آيد و مخارج تعمير و نگهداري ساختمان كاهش پيدا ميكند و در نهايت ، سود بيشتري عايد سرمايه گذار ميشود . در كشورهاي پيشرفته اي مانند ايالات متحده آمريكا ، كه صنعت مرغداري در آنها توسعه چشمگيري يافته است ، استهلاك ساختمان مرغداري را بيست سال منظور ميكنند و استهلاك ساليانه را معادل پنج درصد سرمايه گذاري اوليه به حساب مي آورند ، بدين ترتيب ، سرمايه گذاري ثابت مربوط به ساختمان ، در عرض بيست سال برگردانده ميشود . اما در كشور ما ، كه اصول ساختمان سازي در احداث بناي مرغداري ، بطور كامل رعايت نمي شود و از مصالح ساختماني مناسب استفاده نمي گردد ، مدت استهلاك ساختمان را معمولاً ده سال در نظر مي گيرند و به اين ترتيب ، بايد هرسال ، ده درصد هزينه كلي ساختمان ، بازگشت داشته باشد و اين امر ، مستلزم آنست كه در طول سال ، حتي الامكان به دفعات بيشتري ، جوجه ريزي انجام شود و تا جايي كه امكان دارد ، مدت زمان خالي بودن سالن ، كاهش پيدا كند . همچنين بايد طوري برنامه ريزي گردد كه ضريب تبديل غذايي پايين بيايد و كوتاه سخن اينكه حداكثر سود اقتصادي بدست آيد تا استهلاك بالاي ساليانه ساختمان ، جبران گردد .
معمولاً در مرغداري هاي گوشتي كشور ما ، سالانه چهار بار جوجه ريزي صورت مي گيرد . اگر در هر متر مربع از سالن ، ده پرنده پرورش داده شود و وزن هر پرنده در هنگام ارسال به كشتارگاه 5/2 كيلوگرم باشد ، در سال ، يكصد كيلوگرم مرغ گوشتي در هر متر مربع پرورش مي يابد . چنانچه هزينه هر متر مربع از ساختمان مرغداري را ، با محاسبه قيمت زمين و مصالح ، يك ميليون ريال در نظر بگيريم و مدت استهلاك ساختمان را ده سال فرض كنيم ، در اين صورت ، هزينه استهلاك سالانه هر متر مربع از سالن ، يكصد هزار ريال خواهد بود و چون سالانه يكصد كيلوگرم پرنده در هر متر مربع پرورش مي يابد ، هزينه استهلاك هر متر مربع از سالن مرغداري ، به ازاي توليد يك كيلوگرم مرغ ، يكهزار ريال ميباشد . بنابراين ، هرچه صورت اين كسر ، يعني هزينه هر متر مربع از زمين و ساختمان ، كمتر باشد ، يا مخرج اين كسر ، يعني مقدار توليد سالانه پرنده در واحد سطح ، بيشتر باشد ، هزينه استهلاك ساختمان پايين مي آيد و به عبارت بهتر ، سهم بيشتري از درآمد سالانه مرغداري به عنوان سود خالص ، عايد مرغدار مي گردد .
يكي ديگر از موارد سرمايه گذاري ثابت مرغداري ، هزينه هاي مربوط به وسايل و تجهيزات ، از قبيل هواكش ، هيتر ، موتور برق اضطراري ، دانخوري ، آبخوري و مه پاش ميباشد . هرچه اين وسايل ، عمر و دوام بيشتري داشته باشند ، مدت استهلاك آنها بيشتر بوده و درصد پاييني از سرمايه اوليه ي مربوط به خريد آنها ، بايد سالانه برگشت داده شود . معمولاً در ايران ، عمر مفيد وسايل مرغداري را پنج سال منظور مي نمايند ، بنابراين هرسال ، بيست درصد سرمايه اوليه ي مربوط به خريد اين وسايل ، مستهلك ميشود ، يعني بايد هرسال ، به اندازه بيست درصد سرمايه اي كه صرف خريد اين تجهيزات شده است ، از درآمد مرغداري را كنار گذاشت تا پس از بسر آمدن عمر اين وسايل ، مشابه آنها را از نو خريد . بديهي است هرچه عمر مفيد تجهيزات يادشده بيشتر باشد ، درصد پايين تري از درآمد سالانه مرغداري به استهلاك آنها اختصاص مي يابد و به سهم سود خالص افزوده مي گردد .
از هزينه هاي ثابت ديگر مرغداري ، هزينه مربوط به تعميرات است . بديهي است هرچه مصالح ساختمان ، مناسب و مرغوب باشد و ساختمان منطبق با اصول مهندسي ساخته شود ، مخارج ساليانه مربوط به تعميرات كمتر خواهد بود . ميتوان گفت هزينه تعميرات ساختمان رابطه ي معكوسي با مقدار سرمايه گذاري اوليه دارد . در شرايط استاندارد ، هزينه سالانه ي تعميرات ساختمان را 5/1 درصد سرمايه اوليه ساخت مرغداري در نظر مي گيرند . همچنين اگر وسايل و تجهيزات مرغداري از نوع مرغوب باشند ، هزينه سالانه ي تعمير وسايل را دو درصد سرمايه ي اوليه خريد وسايل منظور ميكنند .
از هزينه هاي ثابت ديگر ، سود سرمايه گذاري اوليه است كه مقدار آن در هر كشور متفاوت است و بستگي به شرايط اقتصادي جامعه دارد . اگر وضعيت سرمايه گذاري نامطلوب و ثبات اقتصادي كم باشد ، اين رقم را بالا در نظر مي گيرند ولي در شرايط ايده آل ، سود سالانه ي سرمايه گذاري اوليه را پنج تا درصد سرمايه اوليه منظور نموده و به عبارتي ، اين رقم را از سود خالص سالانه ، كسر ميكنند . سود سرمايه گذاري اوليه ي مرغداري در هر كشوري تقريباً با سود سپرده درازمدت بانكي برابري ميكند . براي ماليات هم عدد ثابتي در كشور ما وجود ندارد و حتي برخي از كارشناسان حسابداري ، اين مبلغ را در رديف هزينه هاي جاري مي آورند كه به نظر ميرسد در شرايط ناپايدار اقتصادي ، چنين محاسبه اي معقول تر است . به هر حال ، رقم اختصاص يافته براي ماليات سالانه نيز معادل يك يا چند دهم درصد از سرمايه گذاري اوليه ميباشد .
همان طور كه ملاحظه ميشود ، در صورتي كه ساختمان بطور اصولي ساخته شود و محل احداث آن نيز به درستي انتخاب شده باشد ، بخش  اعظمي از هزينه هاي ثابت مرغداري كاهش مي يابد و حتي اين امر سبب كاهش بعضي از هزينه هاي جاري از قبيل هزينه سوخت و روشنايي و تهويه نيز مي گردد .
در سالن هايي كه بر روي زمين هاي مناسب احداث ميشوند و در ساختمان آنها اصول مورد نظر رعايت مي گردد ، طيور رشد سريعتري دارند و اتلاف سرمايه و انرژي كمتر است و در نتيجه ، سود حاصله بيشتر است . براي رسيدن به اين منظور ، بايستي عمليات ساختماني طبق برخي اصول صورت بگيرد كه اهم آنها در پي آمده است .
الف پي ريزي ؛ پي ريزي درست هم موجب استحكام بنا ميشود و هم از نفوذ رطوبت به سالن جلوگيري مي نمايد . همچنين ضدعفوني ساختماني كه پي محكم دارد راحت تر است و نيز موش ، جوندگان ديگر و ساير جانوران موذي نمي توانند به داخل سالن نفوذ كنند ، چراكه پي ريزي درست و اصولي ، مانع حفر كانال توسط جانوران موذي مي گردد و از ايجاد شكستگي و ترك خوردگي در كف سالن و  ديوارها جلوگيري مي نمايد . بهترين تركيب براي بتن پي ، شامل يك قسمت سيمان ، دو قسمت ماسه ي شسته و چهار قسمت سنگريزه يا شن است . بهتر است عمق پي ، دستكم نيم متر و عرض آن ، حداقل دو برابر عرض ديوار ي باشد كه بر روي آن پي ، بنا ميشود . همچنين توصيه ميشود كه پي حداقل سي سانتي متر از سطح زمين ، بالاتر بيايد تا رطوبت نتواند به آساني در كف سالن نفوذ كند .
ب كف سالن ؛ با پي ريزي اصولي ، كف سالن تقريباً سي سانتي متر بالاتر از سطح زمين ساخته ميشود . گرچه ميتوان از انواع مصالح براي كف ساختمان استفاده كرد اما در ايران معمولاً كف سيماني ساخته ميشود كه تركيبي از يك قسمت سيمان ، 5/3 قسمت ماسه ي شسته و هفت قسمت شن است . حوضچه مخصوص مايع ضدعفوني در جلوي درهاي ورودي سالن ، بايد در موقع كف ريزي ساخته شوند . اين گونه كف هاي سيماني ، نسبت به انواع ديگر كف ، بهداشتي بوده و به آساني قابل نظافت ، شعله افكني و ضدعفوني كردن هستند و چنانچه شيب مناسبي داشته باشند ، مانع جذب و نفوذ رطوبت به داخل سالن ميشوند . با ريختن پوشال بر روي كف بتني ، بستر مناسبي براي پرندگان به وجود مي آيد . پرورش طيور بر روي بستر ، امكان دسترسي آنها را به مدفوع فراهم ميكند و پرندگان با استفاده از آن ، بخشي از ويتامين B12مورد نياز خود را تأمين مي نمايند .
توصيه شده است كه در مناطق مرطوب مانند گيلان و مازندران ، يك رديف نرده چوبي يا تور سيمي بر روي سرتاسر كف سالن قرار داد تا پرندگان با كف زمين در تماس مستقيم نباشند .
ج ديوارها ؛ ارتفاع و ضخامت ديوارها بستگي به ساختمان مرغداري دارد . معمولاً ارتفاع 3 تا 5/3 متري براي ديوار مرغداري مناسب است و بهتر است عرض ديوار ، دو آجر در نظر گرفته شود . اخيراً براي ساخت ديوار ، از بلوك هاي سيماني يا سفالي استفاده ميشود كه علاوه بر داشتن استحكام كافي ، با حبس هوا در فضاي خالي داخل بلوك ، نوعي عايق حرارتي نيز محسوب ميشود . چه ديوار از آجر ساخته شود و چه از بلوكهاي سيماني يا سفالي ، سطح داخلي و خارجي ديوارها بايد سيمانكاري شود تا علاوه بر زيبايي ظاهري ، منافذ آن پوشانده شود تا باد و سرما و همچنين حشرات و جانوران موذي ، امكان نفوذ به داخل ساختمان پيدا نكنند . همچنين سيمانكاري سطح داخلي ديوارهاي سالن مرغداري ، سبب ميشود تا سمپاشي ، ضدعفوني و ساير اقدامات بهداشتي ، راحت تر انجام بگيرد . گچكاري سطح داخلي ديوارهاي سالن ، علاوه بر داشتن مزاياي سيمانكاري ، سبب زيبايي بيشتر و روشنايي داخل سالن مي گردد و خلل و فرج باقيمانده بر روي سطح سيمانكاري شده را بطور كامل مي پوشاند .
د - سقف ؛ در مرغداري هاي كشور ما ، دو نوع سقف رايجتر است . يكي سقف شيرواني و ديگري سقف آجري . در نواحي سردسير كه نياز به برف روبي بيشتر است و نيز در مناطق مرطوب كه بارندگي زيادي وجود دارد ، سقف شيرواني رايجتر است . معمولاً در اين گونه سقف ها ، شيب خيمه ، يك به سه تا يك به چهار ميباشد و سقف به اندازه ي حدوداً يك متر از ديوارها به بيرون تجاوز ميكند . در اين صورت ، هم از نفوذ باران و برف به داخل سالن جلوگيري ميشود و هم به عنوان سايه بان ، از نفوذ آفتاب گرم تابستان به داخل مرغداري ، ممانعت به عمل مي آيد . سقف آجري يا طاق ضربي نيز در مناطق معتدل كشور ما رواج دارد و اگر اين نوع سقف با عايق رطوبتي آلومينيوم دار ، كه اصطلاحاً ايزوگام آلومينيوم دار گفته ميشود ، پوشانده شود ، هم مانع نفوذ آب به لايه هاي زيرين سقف مي گردد و هم با انعكاس دادن نور خورشيد ، مانع گرم شدن سقف و سالن ميشود . در سقف آجري يا طاق ضربي ، عرض سالن نمي تواند زياد باشد و ديوارها نيز عريض تر از حد معمول ساخته ميشوند تا تحمل مصالح سنگين چنين سقفي را داشته باشند .
هـ در و پنجره ؛ هرچه تعداد درها كمتر و ابعاد آنها كوچكتر باشد ، مطلوب تر است زيرا مانع نفوذ باد و هواي سرد به داخل سالن شده و از خروج حرارت سالن به بيرون جلوگيري ميشود . بلندي دو متر براي درها مناسب است و بهتر است عرض آن به اندازه اي باشد كه يك نفر كارگر بتواند با مقداري وسايل معمول ، از آن عبور نمايد . تعبيه پنجره ها براي تأمين نور و انجام تهويه ، لازم و ضروري است . معمولاً به ازاي 15 تا 18 متر مربع از كف سالن ، يك متر مربع پنجره در نظر مي گيرند . بهترين نوع پنجره ، آنهايي هستند كه حول محور افقي و به سمت پايين و بالا ، باز و بسته ميشوند ، زيرا با شكستن مسير وزش باد ، مانع توليد جريان شديد هوا يا كوران در داخل سالن ميشوند و نيز با تنظيم زاويه ي پنجره ها ، ميتوان هواي ورودي و خروجي را كنترل نمود . در برخي مناطق گرمسير ، شيشه هاي نزديك سقف را برميدارند و شيشه هاي پاييني را با رنگ ، تيره ميكنند و بدين وسيله در ماههاي گرم سال ، سالن را تا حدي خنك نگه ميدارند . بهتر است در مناطق گرمسير ، پنجره ها به سقف نزديك باشند تا سايه بان هاي شيرواني ، مانع نفوذ آفتاب گرم تابستان به داخل سالن گردند . در نواحي سردسير ، هرچه پنجره ها ، با حفظ ارتفاع معقول ، به كف سالن نزديك تر باشند ، بهتر است ، زيرا مقدار بيشتري از اشعه ي خورشيد به داخل سالن ميتابد و هواي سالن را گرم نگه ميدارد . براي پيشگيري از اتلاف گرما ، توصيه شده است كه در مناطق سردسير ، تعداد پنجره ها به حداقل ممكن كاهش يابد ، يعني به ازاي هر 18 متر مربع از مساحت مرغداري ، يك متر مربع پنجره تعبيه گردد .
همان گونه كه پيشتر نيز گفته شد ، اغلب سالن هاي مرغداري ، رو به جنوب يا شرق ساخته ميشوند تا بيشترين بهره مندي را از آفتاب داشته باشند ، به همين جهت پنجره ها بر روي ديوارهاي طولي سالن و طوري تعبيه ميشوند كه درست روبروي هم قرار نگيرند تا از كوران هوا يا جريان شديد باد جلوگيري شود .
همچنين بهتر است به جاي شيشه ، از طلق يا نايلون براي پنجره ها استفاده كرد ، زيرا با عبور نور خورشيد از شيشه ، اشعه ي فرابنفش آن جذب شيشه شده و به داخل سالن نمي رسد ، از اين رو پرندگان قادر به سنتز ويتامين D از پيش ساز اين ويتامين كه در چربي زيرپوستي وجود دارد ، نخواهند بود . البته چنانچه با وجود طلق يا صفحات نايلوني ، گرمايش سالن در زمستان مشكل باشد ، بايد از شيشه استفاده نمود . ناگفته نماند كه امروزه انواع ويتامين از جمله ويتامين D از طريق مكمل هاي ويتاميني به جيره طيور پرورشي افزوده مي گردند و اگر بنا به دلايلي استفاده از نور خورشيد براي سنتز ويتامين D مقدور نباشد ، نبايد نگران بروز علايم كمبود اين ويتامين بود .
نكته مهم ديگر آنست كه حتماً براي پنجره ها توري محكم و مناسبي نصب شود تا از ورود پرندگان و جانوران موذي به داخل مرغداري جلوگيري شود . بايد توجه داشت كه اندازه ي چشمه هاي توري ، نه بقدري ريز باشد كه جلوي جريان آزاد هوا گرفته شود و نه چندان بزرگ باشد كه پرندگان و ديگر جانوران از آن عبور كرده و داخل سالن شوند .
مطالب پيش گفته ، نكنه هاي باريك و كاربردي در انتخاب مكان و احداث ساختمان مرغداري پرورش طيور گوشتي هستند كه رعايت آنها بازدهي بالاتر و سود اقتصادي بيشتر را براي پرورش دهنده به همراه خواهد داشت و از مشكلات مديريتي و بهداشتي در طول دوران توليد خواهد كاست . 

 
منابع ( به ترتيب الفبا ) :
1-    اصول پرورش طيور ؛ تأليف دكتر مرادعلي زهري ؛ انتشارات دانشگاه تهران ؛ تهران 1372 ؛ صص 205 تا 251 .
2-    اصول علمي و عملي پرورش طيور ؛ تأليف دكتر جواد پوررضا ؛ انتشارات جهاد دانشگاهي دانشگاه صنعتي اصفهان ؛ چاپ دوم 1374 ؛ صص 180 تا 199 .
3-    بهداشت و مديريت طيور ؛ تأليف ديويد ساينزبري ؛ ترجمه دكتر محمدحسن بزرگمهري فرد ، دكتر حسين حسيني و دكتر ريما مرشد ؛ انتشارات پريور ؛ تبريز 1384 ؛ صص 61 تا 95 .
4-    پرورش طيور گوشتي ؛ تأليف دكتر مرادعلي زهري ؛ انتشارات دانشگاه تهران ؛ 1370 ؛ صص 179 تا 193 .
5-    راهنماي كامل پرورش طيور ؛ تأليف مك او نورث و دونالد دي بل ؛ ترجمه دكتر محمدحسن فرخوي ، مهندس تقي خليقي سيگارودي و دكتر فريدون نيك نفس ؛ انتشارات واحد آموزش و پژوهش معاونت كشاورزي سازمان اقتصادي بنياد شهيد انقلاب اسلامي ؛ تهران 1371 ؛ صص 85 تا 216 .
6-Animal production and management ; R. Kirby Barrick and Hobart L. Harmon ; Mc Graw-Hill Book Company ; United States of America ; 1988 ; pp. 307 – 324 . 
7-The importance of a good start in life ; International Poultry Production ; Volume 13 ; Number       7 : 13 – 14 . 
                                                                                     
 


راهنمائي هاي خاص براي بخار دادن در جوجه كشي ها

تخم مرغها را بلافاصله پس ازتخمگذاري بخار دهيد .غلظت ×3 فرمالئيد براي 20 دقيقه در حدود 5/97 تا 5/99 درصد ازارگانيسم هاي روي تخم مرغهاي با پوسته قهوه اي و95 تا 5/98 درصد از ارگانيسم هاي روي تخم مرغهاي با پوسته سفيد را مي كشد .احتمالاً اين اختلاف بخاطر ضخيم تر بودن كوتيكول تخم مرغهاي قهوه اي است كه گاز بيشتري را به خود جذب مي نمايند .

چون جمعيت ارگانيسم هاي روي پوسته تخم مرغ در تابستان بيش از زمستان است، در فصول مختلف غلظت گاز مورد استفاده بايد متفاوت باشد.در تابستان درصد بيشتري ارگانيسم بايد كشته شوند و همچنين نوع ارگانيسم ها در اين دو فصل با هم متفاوت است .

بخاردادن سترها
. تخم مرغهاي طبيعي احتياج به بخاردادن در ستر(1 تا 19 روزگي) ندارند، ولي اگردر ستر تخم مرغي شكسته باشد، بخاردادن لازم مي شود .ولي بعضي مالكين هچري بطور منظم بخش انكوباتو را حدوداً يكبار در هفته بخارمي دهند .گاز فرمالدئيد براي جنين رشد يافته (بخصوص بين سنين 96-24 ساعت و در زمانيكه جوجه بر پوسته نوك مي زند) سمي است .اولين ساعات رشد، دوره بحراني زندگي جنين است .

براي جلوگيري از ضعيف شدن جنين تخم مرغها فقط يا بار و بلافاصله پس از قرار گرفتن در ستر بايد بخار ببينند .وقتي در يك ستر چندين تخم مرغ مي گذارند، يكبار بخار دادن اوليه تخم مرغها در ستر نبايد بين 96-24 ساعت تخم مرغهاي قبلي باشد . تخم مرغها بايد با قدرت ×2 بمدت 20 دقيقه در شرايظ خاموش بودن تهويه بخار ببينند .

بخاردادن جوجه ها
.عموماً بخاردادن جوجه ها توصيه نمي شود ولي با شيوع عفونت بندناف در هچري ممكن است براي كنترل بيماري بخاردادن لازم شود، بخار فرمالدئيد رنگ كرك بدن جوجه ها را پرتقالي تيره مي كند كه خريدار متوجه آن خواهد شد .بخاردادن جوجه ها تنهادر موارد اضطراري و لازم بايد انجام شود .

بخار دادن بين هچها
. بعد از برداشت جوجه ها، هچرها و سيني ها و سالن هچر و سالن شستشو بايد با گاز فرمالدئيد با غلظت معين شده در جدول 2-9 بخار داده شود .

بخار دادن كاميونهاي حمل جوجه
. چون بالا بردن درجه حرارت و رطوبت كاميون حامل جوجه ها در زمان بخار دان مشكل است بايد در اين موارد غلظت گاز فرمالدئيد رابه ×5 افزايش داد .تمام قسمتهاي ماشين را بايدابتداتميزنمايند وتوصيه مي شودكه يك چادر روكش براي ماشين بسازند كه همه ماشين و شاسي را بپوشاند .بخاردادن را مي توان با كشيدن چادر روي كاميون كامل كرد .ضد عفوني كردن واگن سرپوشيده بايد با دقت و بطور كامل انجام گيرد .بعضي هچريها پاركينگ سرپوشيده خاصي براي كاميون دارند كه بعنوان محل بخار دادن كاميون نيزاستفاده ميشود .


منبع مورد استفاده : راهنماي كامل پرورش طيور ، تاليف مك.او.تورث و دونالد دي بل ، ترجمه دكتر محسن فرخوي ، مهندس تقي خليقي سيگارودي ، دكتر فريدون نيك نفس، انتشارات واحد آموزش و پژوهش معاونت كشاورزي سازمان اقتصادي كوثر، تهران، چاپ سوم، بهار 1375.

(استفاده از مطالب فوق با ذكر منبع بلامانع است)
بازديدها
تعداد بازديد اين صفحه: 161174
تعداد بازديد از سايت: 54816798
تعداد بازديد زيرپورتال: 2611564
اين زيرپورتال امروز: 920
در امروز: 41104
اين صفحه امروز: 85
تمامی حقوق این سایت محفوظ و متعلق به سازمان دامپزشکی کشور است
خانه | بازگشت | حريم خصوصي كاربران |
Guest (portalguest)


مجری سایت : شرکت سیگما